01/11/2024
Các thành cổ ở Sài Gòn: Dấu ấn lịch sử và biến động thời gian
Sài Gòn, hay Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay, sở hữu một di sản lịch sử phong phú, trong đó dấu ấn của các thành cổ đóng vai trò quan trọng. Qua từng giai đoạn lịch sử, những thành trì này không chỉ thể hiện tầm nhìn chiến lược của các triều đại mà còn chứng kiến những biến động thăng trầm của vùng đất này.
Lịch sử các thành cổ ở Sài Gòn là một bản giao hưởng đầy biến động, phản ánh những giai đoạn thăng trầm của vùng đất này. Từ thành Bát Quái uy nghi của triều Nguyễn, đến thành Phụng mang dấu ấn chiến tranh, rồi thành Ông Dèm tượng trưng cho sự cai trị của thực dân Pháp, và cuối cùng là thành Cộng Hòa của Việt Nam độc lập, mỗi tòa thành đều mang trong mình những câu chuyện lịch sử riêng biệt.
1. Thành Bát Quái (1790 - 1835): Thành Bát Quái được ví như một "con rùa vàng" khổng lồ, với những bức tường dày và cao, cùng hệ thống hào sâu bao quanh. Được xây dựng bởi Nguyễn Ánh, vị vua đầu tiên của triều Nguyễn, thành Bát Quái mang kiến trúc Vauban độc đáo, với hình bát giác tượng trưng cho tám hướng trong bát quái. Tọa lạc tại vị trí trung tâm Sài Gòn ngày nay, thành Bát Quái đóng vai trò phòng thủ quan trọng, giúp bảo vệ an ninh cho vùng Gia Định trong suốt 45 năm.
Thành Bát Quái đã trải qua nhiều cuộc chiến khốc liệt, từ việc chống lại quân Tây Sơn đến cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi.
Sau khi dẹp loạn Lê Văn Khôi, vua Minh Mạng cho phá hủy thành Bát Quái và xây dựng một tòa thành mới mang tên thành Phụng.
2. Thành Phụng (1836 - 1859): Thành Phụng được xây dựng theo kiến trúc Vauban cải tiến, với hệ thống pháo đài hiện đại hơn so với thành Bát Quái. Nằm trên nền móng của thành Bát Quái cũ, thành Phụng được xây dựng kiên cố hơn với diện tích rộng lớn hơn.
Tuy nhiên, thành Phụng chỉ tồn tại trong 23 năm trước khi bị quân Pháp chiếm领 và phá hủy vào năm 1859. Dấu tích duy nhất còn lại của thành Phụng ngày nay là bức tranh vẽ cảnh quân Pháp tấn công thành và những tàn tích dọc theo đường Đinh Tiên Hoàng.
3. Thành Ông Dèm (1869 - 1954): Sau khi chiếm được Sài Gòn, thực dân Pháp đã xây dựng một căn cứ quân sự trên nền móng thành Phụng. Thành Ông Dèm là một khu phức hợp rộng lớn với nhiều tòa nhà, kho tàng, và khu vực huấn luyện quân sự.
Căn cứ này được gọi là "trại Ông Dèm" hay "thành Ông Dèm", do người dân đọc trại từ "onzième" (thứ 11) trong tiếng Pháp, ám chỉ Trung đoàn bộ binh hải quân thứ 11 đóng quân tại đây.
Thành Ông Dèm là biểu tượng của sự cai trị của thực dân Pháp tại Sài Gòn trong suốt gần 100 năm.
4. Thành Cộng Hòa (1954 - nay): Sau khi Pháp rút khỏi Việt Nam, chính phủ Việt Nam Cộng Hòa đã đổi tên "thành Ông Dèm" thành "thành Cộng Hòa". Thành Cộng Hòa đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ Phủ Tổng Thống (sau có tên là Dinh Độc Lập) qua các cuộc đảo chính.
11/11/1960: Lực lượng phòng vệ thành Cộng Hòa góp phần bảo vệ Phủ Tổng thống thành công dù quân đảo chính đã chiếm Tổng Tham Mưu, và Nha Cảnh Sát Đô Thành
1/11/1963: Mặc dù quân đảo chính bắt được chỉ huy trưởng thành Cộng Hòa nhưng vẫn không chiếm được thành, nhưng rạng sáng ngày 2/11 Liên binh Phòng vệ Phủ Tổng thống đã buông súng và giải thể theo lệnh của Tổng Thống Ngô Đình Diệm.
5. Sự ra đời của khu Đại học (1963 - 1975): Sau cuộc đảo chính lật đổ Tổng thống Ngô Đình Diệm năm 1963, thành Cộng Hòa được giao cho Bộ Giáo dục để thiết lập khu Đại học.
Tòa nhà lính phía sau cổng thành bị phá dỡ, một đại lộ mới được xây dựng xuyên qua chia đôi thành Cộng Hòa, nối đường Đinh Tiên Hoàng với đường Cường Để (nay là Tôn Đức Thắng).
Ngày 14/12/1963, thành Cộng Hòa được bàn giao cho Bộ Giáo dục để thiết lập khu đại học, bao gồm: Đại học Văn khoa và Đại học Dược khoa sở hữu hai phần còn lại của thành Cộng Hòa.
Sau khi thành Cộng Hòa được chuyển giao cho Bộ Giáo dục, khu vực này trở thành một trung tâm giáo dục đại học quan trọng của Sài Gòn. Việc thành lập Viện đại học tại hồ Con Rùa (trong khuôn viên các ngôi thành cổ này) đây đã góp phần thúc đẩy sự phát triển giáo dục và đào tạo của Việt Nam. Trong thời gian này, nhiều trường đại học khác cũng được thành lập, tạo nên một hệ thống giáo dục đại học đa dạng và phát triển.
Đại học Văn khoa (nay là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) và Đại học Dược là những trường đại học đầu tiên được thành lập tại đây. Cao đẳng Nông Lâm Súc, và Đài Truyền hình (Kênh 9) thành lập sau đó. Nhiều trường đại học khác cũng được xây dựng trong khu vực này như Đại học Luật, Đại học Kiến Trúc, Đại học Kinh Tế TP.HCM...Nơi đây cũng là trung tâm của các hoạt động học thuật, nghiên cứu khoa học, và phong trào sinh viên.
Hiện trạng ngày nay:
Sau năm 1975, khu đại học được đổi tên thành Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm nhiều trường đại học thành viên.
Hai khối nhà còn sót lại của thành Ông Dèm hiện nay thuộc Đại học Dược và Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.
Năm 2000, trường Đại Học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn bàn giao phần tòa nhà cổ của Thành Cộng Hòa trong khuôn viên nhà trường cho một cựu sinh viên, và là giảng viên đương nhiệm của trường làm văn phòng công ty Tư Vấn Việt Nam (VCG).
Năm 2005, VCG xây tòa nhà riêng và bàn giao lại cho nhà trường làm văn phòng Trung Tâm Ngoại Ngữ USSH và các viện nghiên cứu đến ngày nay.
Dù có ý kiến đề xuất bảo tồn hai khối nhà này do giá trị lịch sử, nhưng hiện tại chúng chưa được xếp hạng di tích cấp quốc gia hay thành phố.
Tài liệu tham khảo:
https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_B%C3%A1t_Qu%C3%A1i
https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh
https://de.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%C3%ACnh_Di%E1%BB%87m
https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_C%E1%BB%99ng_H%C3%B2a
https://vnexpress.net/dau-tich-thanh-co-hon-140-tuoi-giua-trung-tam-sai-gon-3372167-p2.htl
https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_C%E1%BB%99ng_H%C3%B2a