17/09/2021
Enflasyon- Faiz Tartışması Bilimsel Değildir
Son günlerde enflasyon ile faiz arasındaki ilişki yine, yeniden gündeme geldi. Siyasiler inandıkları görüşler dahilinde tabanlarına mesaj vermek için bu tartışmayı yeniden ısıtıyorlar. Faizin nedeni enflasyon mu yoksa Enflasyonun nedeni faiz mi tartışması akabinde faizi artırınca enflasyon düşer mi düşmez mi tartışması gündeme oturmuş görünüyor. Bu tartışmaya açıklık getirmek için enflasyonun kaynağını siyasetten uzak olarak ortaya koymak gerekmektedir.
Ülkemizde fiyat artışı ile enflasyon tanımı da karıştırılmaktadır. Her fiyat artışı enflasyon demek değildir. Literatürde enflasyon, bir ekonomideki fiyatlar genel düzeyinin, sürekli ve hissedilir şekilde artışı olarak tanımlanmaktadır. Buradaki en önemli ayrıntı fiyat artışının sürekli ve hissedilir olmasıdır. Enflasyon, talep enflasyonu ve maliyet enflasyonu olmak üzere iki şekilde karşımıza çıkar.
Talep enflasyonu; talep edilen mal ve hizmet miktarın arz edilen mal ve hizmet miktardan fazla olmasından kaynaklanır. Bunun temel nedeni piyasadaki para arzının fazlalığıdır. Piyasada para miktarı fazla mal ve hizmet miktarı az ise o zaman enflasyon oluşur. Bu şekilde oluşan enflasyonu önlemenin bir yolu faizleri artırmak olabilir. Faiz artışları, insanlar tüketim yerine tasarruf yapmaya yöneltir. Bu durumda da piyasada oluşan talep fazlası düşer ve enflasyon frenlenebilir. Enflasyon oranı %19 iken, faizler %18 ise insanlar tasarruf yapmazlar, ellerindeki parayı bir an önce harcayıp enflasyon etkisini azaltmaya çalışırlar. Halk, devlet kurumlarının açıkladığı rakamlara güvenmezse veriler inandırıcılığını yitirdiği zaman stoklamaya yönelirler. Bu harcamalar enflasyonun daha da artmasına yol açar. Genel anlamda ekonomide talep enflasyonu mevcut ise güven güdüsü önemli hale gelir. Devlet kurumları ölçümlediği ve açıkladığı enflasyon verileri inandırıcı olmalıdır. Açıklanan inanılır ve güvenilir enflasyon rakamlarının üzerinde bir faiz oranı belirlemek sorunu çözmeye yeterli olabilir. Belirlenen faiz, gerçek enflasyonun altında kalırsa, yapılan faiz artışları enflasyonu önleyemez. Sadece günümüzdeki gibi enflasyon faiz tartışmalarının bir nedeni olabilir.
Maliyet enflasyonu; en basit anlamda üretim maliyetlerinde yaşanan artış olarak tanımlanabilir. Üretim maliyetlerini oluşturan, üretim faktör fiyatlarında (ücret, faiz, rant ve kâr) ya da üretimde kullanılan çeşitli girdilerde (elektrik, doğal gaz, su v.b.) çeşitli nedenlerle ortaya çıkan artışların fiyatlara yansımasıyla oluşur. Maliyet enflasyonu faiz artışı önlenmesi mümkün değildir. Faiz artışı, kredi maliyetlerini yükseltmesi sonucunda, tam tersine etki yaparak enflasyonu artırıcı etki yapabilir.
Türkiye gibi kendi milli parası ile ithalat yapamayan ülkelerde üretim sisteminde yoğun ithal girdi kullanarak üretim yapıyorsa kur artışında çok etkilenirler. Bu tür ülkeler için kur artışı maliyet enflasyonunun önemli bir parçası haline gelir. Kur artışları ciddi bir enflasyon nedeni haline gelir. Garip bir şekilde Türkiye gibi ülkelerde maliyet enflasyonu, faiz artışıyla durdurulabilmektedir. Çünkü faizi artırınca ülkeye döviz girişi artmakta, döviz girişi artınca kur düşmekte, kur düşünce maliyetler düşmekte, maliyetler düşünce fiyat artışına gerek kalmamakta, fiyat artışına gerek kalmayınca da enflasyon kontrol altına alınmaktadır. Ne var ki giren yabancı sermaye, güvensizlik görüp, risk hissedince hızlıca daha güvenli piyasalara yönelmekte ve ülkede sorunlar aynı sorunlar tekrar yaşanmaktadır.
Gerçekte sürekli faiz artırarak kur ve enflasyon sorunu çözülmez. Günümüzde yaşanan enflasyon – faiz tartışması palyatif ve kısır bir söylemden ibarettir. Gerçek durumu aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür. Bir ekonomide yüksek ülke riski varsa, bu güven kaybına neden olur, bu durumda olumsuz beklentiler artar. Oluşan olumsuz beklentiler sonucunda kur artışı yaşanmaya başlar ve böylece ithal girdi maliyetleri yükselerek enflasyon artışına neden olur dolayısıyla faizlerde yükselir. Bu nedenle bizler enflasyon faiz tartışmasından çok, ülke riski ve güven itibarı nedeniyle oluşan olumsuz beklentileri yok etmek için yapısal reformlar yapmaya odaklanmalıyız.
Dr. Mehmet ÖZ
