28/05/2022
Miododajni przyjaciele planety, czyli jak pomagać pszczołom
Tak niepozorny i pracowity owad nie przestaje nas od wieków fascynować. Od istnienia pszczół dosłownie zależy życie naszej planety. Jak na wiosnę wspierać pracę tych pożytecznych owadów?
Pszczoła zawsze budziła fascynację człowieka z powodu korzyści płynących z jej działalności oraz ze względu na niezwykle skomplikowaną organizację społeczną. Na podstawie obserwacji zachowań pszczelego roju powstawały istotne prace naukowe z zakresu socjologii, psychologii i medycyny.
Bzycząca legenda
Pszczoła jest również bohaterką wielu świętych ksiąg i dosłownie wrosła w naszą kulturę. W mitologii egipskiej pszczoły to łzy boga Ra. Koran też określa pszczoły jako owady święte. Grecka królewna Melissa (co znaczy „pszczoła”) karmiła Zeusa miodem, za co czekała ją nagroda godna greckich bogów: została przemieniona w pszczołę. Według starożytnych Greków, skłonnych do malowniczych porównań, na wargach Pindara i Platona przysiadały pszczoły, czyniąc ich bardziej wymownymi od innych. Celtowie i Grecy wierzyli, że ekstrakt miodowy – zapewnia nieśmiertelność, podobnie jak umieszczenie wizerunku pszczoły na grobowcu może mieć udział w życiu wiecznym zmarłego. Dla średniowiecznych chrześcijan żądło symbolizowało słuszną karę.
Dla naszej obfitości
Podstawę życia i corocznego odradzania roślin (a także zwierząt) stanowi zapylenie. Aby do niego doszło, rośliny muszą wymienić się pyłkiem. Zdolność przemieszczania się roślin jest ograniczona, dlatego nauczyły się one wykorzystywać m.in. wiatr, wodę czy zwierzęta do przenoszenia ziaren pyłku między sobą. Pszczoły, pożywiając się nektarem na kwiatach, przenoszą między nimi pyłek, umożliwiając zapylenie roślin prowadzące do zapłodnienia i powstania owocu. Według Organizacji ds. Wyżywienia i Rolnictwa ONZ (w skrócie: FAO) 100 gatunków roślin uprawnych zapewnia około 90% żywności na całym świecie. Aż 75 z nich wymaga zapylania przez pszczoły. Owadom tym zawdzięczamy aż 4 000 odmian warzyw.
Praca pszczół ma również niebywały wpływ na gospodarkę. Globalna wartość zapylania szacowana jest przez ekonomistów na od 235 mld dolarów (Raport IPBES, 2019) do nawet pół tryliona (!) dolarów (jedno z badań przytaczanych przez ONZ). Ale to nie wszystko. Pośrednio dzięki pszczołom mamy również mięso, mleko i inne produkty odzwierzęce – zwierzęta hodowlane również karmi się roślinami zapylanymi przez te owady.
Zapylanie przynosi korzyść w postaci jedzenia nie tylko nam, ludziom. Owoce jarzębiny, głogu, jeżyn, malin, jagód i innych roślin, którymi żywią się dzikie ssaki i ptaki, powstają dzięki zapyleniu przez pszczoły. Drzewa owocowe rozwijają się również dzięki pszczołom, a z ich dziupli korzystają również ptaki, ssaki czy niektóre owady.
W zagrożeniu
Liczebność pszczół spada – i jest to, niestety, światowy trend. W Polsce dotyczy to głównie gatunków innych niż pszczoła miodna i ma złożone przyczyny. Owady tracą naturalne siedliska, mają mniejszy dostęp do roślin pokarmowych, spada ich odporność na choroby, istotne są również zmiany w rolnictwie, skład chemiczny stosowanych nawozów, potężne zmiany klimatu, a także rodzaje upraw, na które się decydujemy.
Na ratunek
W zwykłym gospodarstwie domowym również można pszczołom nieść pomoc – szczególnie w miesiącach wiosennych – na przełomie kwietnia, maja i czerwca. Każdy z nas, mając choćby kawałek parapetu, może tym pożytecznym stworzeniom dać odrobinę wytchnienia i pożywienie.
Od kilku lat niezwykle popularne są w miastach tzw. łąki kwietne – można je sadzić na osiedlach, ale również siać nasiona w doniczkach na balkonach. W Londynie pszczele trudy zostały szczególnie docenione – owady otrzymały od władz miasta wyjątkowy prezent. Jest nim siedmiomilowy korytarz wysadzany kwiatami, łączący ze sobą parki w północnej dzielnicy Brent. Na jego „trasie” powstaną 22 łąki kwietne. Wśród zasadzonych roślin, które będą pokarmem dla pszczół dominować będą firletka poszarpana, pierwiosnek lekarski i maki polne. Projekt miejskiej „autostrady” dla pszczół jest odpowiedzią na niedawno opublikowane wyniki badań, zgodnie z którymi populacje jednej trzeciej brytyjskich pszczół wyraźnie maleją.
Łąki kwietne i miododajne ogrody
Jeśli nie dysponujemy własnym ogródkiem ani nawet balkonem, w sklepach ogrodniczych dostępne są specjalne mieszanki nasion roślin miododajnych. Wystarczy je zasadzić wiosną w doniczce, a tę umieścić na parapecie. Warto również wystawiać poidełka z wodą z dodatkiem cukru – dla ciężko pracujących pszczół i dodatkowo przemieszczających się to zawsze przejaw naszej gościny.
Pszczoły przyciąga głównie barwa kwiatów. Dlatego warto, aby w ogrodzie i na balkonie rosło dużo kolorowych kwiatów, kwitnących w różnych porach. Lista roślin miododajnych, nektarowych lub takich, które pszczoły lubią, jest długa. Kolorowe kwiaty odróżniające się barwą na tle zielonych liści cieszą nie tylko owady. Pszczoły lubią raczej kępy roślin niż pojedyncze kwiaty. Dlatego warto sadzić rośliny miododajne w grupach.
Podaruj pszczołom kwiaty
jeżówka purpurowa, nasturcja, słoneczniki ozdobne, cynia, dalia, nagietek. Astry jesienne (marcinki) są oblegane przez owady i pszczoły też chętnie na nich zasiadają.
Wrzośce – najwcześniej dostępne dla owadów, a kwitną nawet w lutym; fiołki – zakwitają jako jedne z pierwszych; mocno pachnąca facelia, która urzeka zapachem i kolorem, jest uwielbiana przez trzmiele i pszczoły, a kwitnie długo – nawet do końca lata;
Lawenda jest lubiana przez ludzi i pszczoły. Można ją przyciąć po pierwszym kwitnieniu, aby zakwitła ponownie.
Hyzop lekarski kwitnie przez całe lato.
Tymianek ma białe kwiaty, które kwitną długo i przyciągają owady.
Bazylie – mają piękny zapach i długo kwitną;
Ogórecznik lekarski jest rośliną szczególnie przyciągającą owady mimo, że ma niewiele kwiatów;
Wrzosy są również roślinami miododajnymi, ale wyłącznie ich odmiany pełnokwiatowe. Wrzosy pączkowe nie nadają się dla pszczół.
Zaproś pszczoły na drzewa
Olchy – dostarczają cennego pyłku wczesną wiosną [III – IV]
Klony [IV – V]
Śliwa domowa jedno z bardziej miododajnych drzew owocowych [IV – V]
Oliwnik wąskolistny– urośnie nawet na suchych glebach, jego kwiaty pięknie pachną [V – VI]
Lipy [VI – VII] – nasza rodzima lipa drobnolistna również jest wysoce miodo- i pyłkodajna, stanowi również źródło spadzi. Jej młode liście są jadalne i stanowią bardzo ciekawy dodatek do wiosennych sałatek. Kwitnie na przełomie czerwca i lipca.
Kasztan jadalny – do owocowania potrzebuje bardzo dużo ciepła, dlatego też sadźmy go tylko w najcieplejszych rejonach kraju, w miejscach osłoniętych [VI – VII]
Perełkowiec japoński – długi okres kwitnienia oraz bardzo obfite nektarowanie kwiatów sprawiają, że to drzewo jest zawsze wręcz nawiedzane przez całe chmary pszczół [VII – VIII]
Inne drzewa polecane na pożytek dla naszych owadzich przyjaciół to: korkowiec amurski, śliwa wiśniowa, głóg szkarłatny, robinia akacjowa, kasztanowiec zwyczajny, wierzby.
Ciekawostki o pszczołach
Na świecie istnieje około 20 000 gatunków pszczół. Większość z nich nie została jeszcze opisana, a więc liczba ta może być dużo większa.
Pszczoły miodne żyją w rojach. W jednym roju żyje około dwudziestu tysięcy pszczół choć zdarza się, że nawet do stu tysięcy. Jest wśród nich jedna królowa, setki trutni i tysiące robotnic.
Robotnice to samice, ale nie rozmnażają się. Królowa zapewnia potomstwo. Trutnie, to osobniki płci męskiej, nie posiadają żądeł.
Pszczoły porozumiewają się za pomocą tańców i wydawania dźwięków.
Podczas lotu pszczoła wykonuje 350-435 ruchów skrzydłami na sekundę, czyli 11 400 razy na minutę.
Pszczoły muszą odwiedzić około 4 milionów kwiatów, aby zebrać nektar na 1 kg miodu.
Podczas jednego „kursu” po nektar pszczoła odwiedza 50-100 kwiatów.
Pszczoły wytwarzają miód w ten sam sposób od 150 milionów lat.
Żeby wyprodukować 0,3 kg miodu, pszczoły muszą przelecieć 88 500 km i usiąść na 2 mln kwiatów.
Pszczoły nie rozpoznają koloru czerwonego.
Pszczoła posiada „zegar czasowy”, który mówi jej o jakiej porze dana roślina „mioduje”.
