20/05/2025
Nikt mi nie udowodnił mojej winy, a i tak ponoszę odpowiedzialność całym swoim majątkiem. Czy to zły sen inspirowany Kawką i Orwellem ? Prawnicze teoretyzowanie ?
NIE. To rzeczywistość w wielu jurysdykcjach, w tym w Polsce. Co więcej, odpowiedzialność według często zobiektywizowanych przesłanek, to nie żadna nowinka prawnicza. Występowała już w prawie rzymskim.
Nierzadko brak zawinienia nie stoi na przeszkodzie do wyciagnięcia konsekwencji względem managerów członków zarządu i innych managerów. Na szczęście, tego rodzaju odpowiedzialność na ogół objęta jest ubezpieczaniem D&O.
Często media przypominają o konstytucyjnej gwarancji domniemania niewinności, a od prawników usłyszeć można o uzależnieniu bytu przestępstwa od winy (Nullum crimen sine culpa). Jednakże te gwarancje dotyczą wyłącznie prawa karnego (1 § 3 KK, art. 5 KPK)
Kiedy członkowie kadry kierowniczej mogą odpowiadać, gdy nie dowiedziono ich winy ?
Trudno wyczerpująco wyliczyć takie przypadki, ale można wyróżnić wśród nich przynajmniej 3 grupy.
1.Odpowiedzialność cywilna odszkodowawcza na zasadzie ryzyka
2.Odpowiedzialność odszkodowawcza i gwarancyjna na zasadzie winy domniemanej
3.Odpowiedzialność administracyjna
Ad.1
Wyjątkowo przepisy prawa cywilnego pozawalają dochodzić odszkodowania od podmiotu wykonującego określoną aktywność czy znajdującego się w specyficznej sytuacji niezależnie od jego winy.
Jako przykład może służyć art. 4a ustawy o rachunkowości. Wedle tego przepisu, jeśli kierownik jednostki (w spółkach kapitałowych - zarząd) oraz członkowie organu nadzorującego nie zapewnią spełnienia przez sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie z działalności spółki i wymogów ustawowych, odpowiadają wobec spółki solidarnie za naprawienie szkody z tego tytułu. Obowiązek restytucji kreuje powstanie uszczerbku majątkowego, niedopełnienie obowiązku oraz związek przyczynowy między nimi. (A.Nowacki Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Tom II Komentarz art. 227–300 KSH Art 293 Nb. 80).
Cześć prawników uważa, że na zasadzie ryzyka odpowiada każdy kto współdziałał w wydaniu przez spółkę bezpośrednio lub za pośrednictwem osób trzecich akcji, obligacji, świadectw: założycielskich, tymczasowych, użytkowych, jeżeli zamieścił w ogłoszeniach lub zapisach fałszywe dane lub w inny sposób dane te rozpowszechniał albo, podając dane o stanie majątkowym spółki, zataił okoliczności, które powinny być ujawnione zgodnie z prawem. (A.Kidyba (Kodeks spółek handlowych. Tom II. Komentarz do art. 301-633 k.s.h., Kraków 2004, str. 902, E. Marszałkowska-Krześ (w:) J. Jacyszyn, Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 2001, str. 570, W. Popiołek, w: J. Strzępka KSH Komentarz 2012 str.1186). Wspomniany reżim statuuje art. 484 Kodeks Spółek Handlowych.
Ad.2
W największym uproszczeniu domniemanie winy polega na przyjęciu założenia o zawinieniu potencjalnie odpowiedzialnego. Jednakże nie będzie on odpowiadał, jeśli zdoła uwodnić swoją niewinność. Przy czym pamiętać należy, że wina to przesłanka konieczna, ale niewystarczająca do powstania obowiązku odszkodowawczego. Na powodzie spoczywa ciężar dowodowy w pozostałym zakresie.
Odpowiedzialność na zasadzie winy domniemanej stanowi niemal chleb powszedni top managementu. Domniemanie winy dotyczy szkód wyrządzanych spółce przez członków jej zarządu, rady nadzorczej oraz likwidatorów (art. 293, 300 z indeksem 125, 483 KSH. Wierzyciele niewypłacalnej spółki mogą dochodzić należności od członków zarządu i likwidatorów dłużnika, bez konieczności dowodzenia zawinienia kierownictwa (art.299 KSH, 21 ustęp 3 prawa upadłościowego, art.116 ordynacji podatkowej).
Przy odpowiedzialności z tytułu niewykonania lub nienależytego zobowiązania (zwłaszcza umowy) ustawodawca przewidział, domniemanie, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania stanowi następstwo okoliczności, za które dłużnik odpowiada.
Ad 3
Administracyjne kary pieniężne zasadniczo nakładane są na członków władz organizacji (zresztą nie tylko na nich) za sam fakt wystąpienia określonego stanu. Najczęściej chodzi o niedopełnienie obowiązków. Do zaistnienie takiej odpowiedzialności nie jest konieczna nie tylko wina, ale nawet szkoda. Większość administracyjnych kar pieniężnych organy wymierzają w związku z nieprawidłowościami w publicznym obrocie papierami wartościowymi bądź na podstawie ustaw regulujących ściśle reglamentowane dzielności. Przykładowo na postawie art. 35 ustawy o działalności leczniczej wojewoda stosuje wspominane sankcje za czasowe zaprzestania (określonej) działalności leczniczej bez jego zgody.
Skoro ryzyko jest tak poważne, nieraz pojawiają się pytania czy może być objęte jakąkolwiek polisą odpowiedzialności kierownictwa. Odpowiedź brzmi twierdząco. Zdecydowana większość ubezpieczeń D&O zapewnia pokrycie we wskazanych wyżej zakresach. Co więcej, fakt że wina ubezpieczonego managera nie jest stwierdzona prawomocnym orzeczeniem lub ostateczną decyzją administracyjną nieraz ogranicza ubezpieczycielowi możliwości wypłaty świadczenia. W największym uproszczeniu z samej istoty ubezpieczenia wynika brak pokrycia skutków umyślnych poczynań. Z tym, że OWU ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej członków zarządu pozwalają ubezpieczycielom powołać się na wyłączenie winy umyślnej dopiero, gdy zostanie ona stwierdzona ostateczną decyzją administracyjną, prawomocnym orzeczeniem lub ubezpieczony sam ją uzna.
