08/11/2023
UBEZPIECZENIE D&O - co to takiego ??? Komu jest potrzebne ?
Ubezpieczenie D&O (ang. Directors’ and Officers’ liability insurance) często nazywane, choć nieprecyzyjnie, ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej członków zarządu, to ubezpieczenie majątkowe , dedykowane w szczególności członkom zarządu, a także innym podmiotom sprawującym funkcje kierownicze w spółkach kapitałowych. Ubezpieczenie D&O ma na celu zabezpieczenie interesu majątkowego kadry zarządzającej przez udzielenie ochrony na wypadek roszczeń podmiotów trzecich o naprawienie szkody wyrządzonej wskutek nieprawidłowego działania członków zarządu lub innych osób sprawujących funkcje menedżerskie. Początki ubezpieczenia D&O sięgają lat 30. XX w. , jednakże szczególny jego rozwój nastąpił w latach 60. ubiegłego wieku w Stanach Zjednoczonych, skąd ubezpieczenie to w latach 70. przeniknęło do krajów Europy Zachodniej .
Źródła odpowiedzialności członka zarządu mają szczególne znaczenie dla wyznaczenia zakresu ubezpieczenia D&O. Zasłona korporacyjna (corporate veil) chroni zarówno członków zarządu, jak i wspólników przed ujemnymi konsekwencjami działań podjętych przez kadrę zarządzającą. Swobodę podejmowania decyzji zapewnia również funkcjonująca w krajach systemu common law tzw. business judgement rule. Zgodnie z treścią wspomnianej zasady, sądy powinny stronić od ingerencji w decyzje podejmowane przez członków zarządu, gdyż osoby pełniące funkcje zarządzające oraz nadzorcze są kompetentne i domniemywa się, że decyzje przez nie podejmowane są z poszanowaniem dobrej wiary.
ODPOWIEDZIALNOŚĆ KIEROWNICTWA SPÓŁKI
W prawie polskim podstawy odpowiedzialności prawnej członków zarządu wyznaczone są przez obowiązujące przepisy ustaw m.in.: Kodeksu spółek handlowych, Kodeksu cywilnego, Prawa upadłościowego i naprawczego, Ordynacji podatkowej, Ustawy o ofercie publicznej oraz Kodeksu pracy. Dodatkowo odpowiedzialność osób sprawujących funkcje kierownicze w spółkach kapitałowych mogą określać statut oraz umowa spółki. W ubezpieczeniach D&O jedynie szkoda wyrządzona wskutek błędnej decyzji, będącej wynikiem nieprawidłowego działania osoby pełniącej funkcję kierowniczą, będzie stanowiła podstawę dla podmiotu trzeciego do wystąpienia z roszczeniem o naprawienie szkody. Warto zatem wskazać, jakie zachowanie (polegające na działaniu lub zaniechaniu) będzie objęte ochroną ubezpieczeniową z tytułu ubezpieczenia D&O.
Odpowiedzialność cywilnoprawna członka zarządu może podlegać następującym reżimom odpowiedzialności cywilnej: ex contractu, tj. odpowiedzialności kontraktowej, a także odpowiedzialności ex delicto, tj. o charakterze deliktowym. Przesłanki warunkujące powstanie odpowiedzialności osobistej członków zarządu spółek kapitałowych wyznaczają m.in. artykuły 293 oraz 483 k.s.h. Zgodnie z treścią powyżej wskazanych przepisów członek zarządu ponosi odpowiedzialność względem spółki za szkody jej wyrządzone swoim działaniem lub zaniechaniem, chyba że nie ponosi winy. W wyroku z 24 lipca 2014 r. Sąd Najwyższy opowiedział się za zbliżonym do kontraktowej odpowiedzialności reżimem odpowiedzialności cywilnej wynikającej z treści artykułu 293 k.s.h., wskazując, iż odpowiedzialność członka zarządu związana jest ze stosunkiem zobowiązaniowym, łączącym członka organów spółki ze spółką. Jednocześnie sąd wskazał, że przesłanka naruszenia obowiązku staranności przy wykonywaniu obowiązków wynikających z prawa powszechnie obowiązującego lub z postanowień umowy spółki jest niewystarczająca do pociągnięcia członka zarządu do odpowiedzialności. Warunkiem sine qua non jest wina. Kwestią pozostającą w korelacji z art. 293 k.s.h. są obowiązki zarządu, wynikające z art. 201 § 1 k.s.h., realizowane poprzez prowadzenie spraw spółki, tj. zarządzanie jej majątkiem, kierowanie bieżącymi sprawami oraz reprezentowanie, przy czym wypełniając powyższe powinności, członek zarządu powinien kierować się wyłącznie interesem spółki, a swoje decyzje podejmować w granicach dozwolonego ryzyka gospodarczego.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podkreślił, że odpowiedzialność na podstawie art. 293 uaktywnia się w razie naruszenia interesów spółki, wskutek uchybień w sprawowaniu mandatu, jeśli działanie członka zarządu było zawinione i dokonane z naruszeniem wspomnianych zasad ryzyka gospodarczego oraz wyrządziło szkodę rozumianą jako utratę albo zmniejszenie aktywów lub powstanie albo zwiększenie pasywów spółki. Należy odnotować, iż w przypadku, gdy spółce zostanie wyrządzona szkoda, a nie wystąpi ona z roszczeniem o jej naprawienie w terminie jednego roku, podmiotem czynnie legitymowanym do wytoczenia powództwa jest wspólnik, w ramach tzw. actio pro socio, wskazanego w treści artykułu 295 k.s.h.
Członek zarządu ponosi również odpowiedzialność względem wierzycieli spółki na podstawie art. 299 k.s.h., w razie bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce. Przepis ten ma na celu ochronę wierzycieli w razie niewypłacalności spółki za jej zobowiązania. W doktrynie oraz orzecznictwie widoczne jest niejednolite stanowisko co do określenia charakteru odpowiedzialności wynikającej z art. 299 k.s.h., a mianowicie, czy jest to odpowiedzialność za cudzy dług (odpowiedzialność gwarancyjna), czy typowa odpowiedzialność deliktowa. Rozróżnienie pomiędzy odpowiedzialnością gwarancyjną a ex delicto jest istotne ze względu na terminy przedawnienia. W uchwale siedmiu sędziów z 7 listopada 2008 r. Sąd Najwyższy jednoznacznie opowiedział się za deliktowym charakterem odpowiedzialności członków zarządu przewidzianej w art. 299. Podkreślono, iż o ile w art. 299 posłużono się zwrotem „odpowiedzialności za zobowiązania spółki”, to jednocześnie w § 2 wskazano, że przesłankami odpowiedzialności są: niezgłoszenie wniosku we właściwym czasie oraz wina członka zarządu, co jednoznacznie przesądza o odszkodowawczym charakterze odpowiedzialności członka zarządu przewidzianej w omawianym artykule. Dodatkowo konieczne jest wykazanie trzech elementów: szkody, zdarzenia wywołującego szkodę, a także związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem a szkodą. Tym samym brak szkody po stronie wierzyciela skutkuje zwolnieniem od odpowiedzialności na podstawie art. 299, co dodatkowo podkreśla deliktowy a nie gwarancyjny charakter odpowiedzialności. Warto odnotować, iż odpowiedzialność za zobowiązania spółki w razie bezskuteczności egzekucji powstaje ex lege względem wierzyciela, w sytuacji gdy między wierzycielem a członkiem zarządu nie ma stosunku zobowiązaniowego Zakres odpowiedzialności członków zarządu z tytułu naruszenia obowiązku złożenia wniosku o upadłość we właściwym czasie należy rozumieć szeroko, tj. nie tylko jako obowiązek naprawienia szkody w wysokości niezaspokojonego roszczenia wierzyciela, lecz także obowiązek zapłaty kosztów procesu, kosztów postępowania egzekucyjnego umorzonego z powodu bezskuteczności egzekucji, a także odsetek od należności głównej. Ponadto odpowiedzialność na postawie artykułu 299 k.s.h. obejmuje również zobowiązania, które powstały już po spełnieniu się przesłanek do zgłoszenia wniosku o upadłość. Członkowie zarządu nie mogą uchylić się od odpowiedzialności lub ograniczyć jej zakresu poprzez zawarcie umowy co do sposobu kierowania spółką. Takie porozumienie ma charakter jedynie wewnątrzorganizacyjny i nie może pozbawić możliwości dochodzenia roszczeń przez wierzyciela spółki. Przepisy Kodeksu spółek handlowych nie wyłączają możliwości dochodzenia naprawienia szkody na zasadach ogólnych, przewidzianych w Kodeksie cywilnym
KONSTRUKCJA UMOWY
Umowa ubezpieczenia D&O może występować w dwojakiej formie. Po pierwsze, jako umowa zawarta w imieniu i na rachunek samego ubezpieczonego, w tym przypadku osoby pełniącej funkcję menedżera lub pokrewną, gdzie drugą stroną umowy będzie ubezpieczyciel, tj. podmiot świadczący ochronę ubezpieczeniową. Należy jednak zaznaczyć, iż większą popularność wykazuje w ubezpieczeniach D&O tendencja do wykorzystywania konstrukcji umowy na rzecz osoby trzeciej, zgodnie z którą stronami umowy są ubezpieczający oraz ubezpieczyciel, zaś podmiotem objętym ochroną ubezpieczeniową jest ubezpieczony. W literaturze wyróżnia się dwie formy ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej: umowa ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej sensu stricto, a także ubezpieczenie na cudzy rachunek. W praktyce w ubezpieczeniach D&O ubezpieczającym będzie zazwyczaj spółka, która zobowiązuje się do bycia podmiotem praw i obowiązków wynikających z zawarcia umowy ubezpieczeniowej.
Mam nadzieję , że moje opracowanie przybliżyło choć trochę znaczenie i wagę ubezpieczenia jakim jest produkt zwany w skrócie D&O.
Jeśli doczytałaś/eś do końca to jestem z Ciebie dumny !
autor:
dr Sebastian Bogus
