https://www.facebook.com/113287243477907/

Pay It Forward

Home
Myanmar
Yangon
Pay It Forward

Directions

Contact information, map and directions, contact form, opening hours, services, ratings, photos, videos and announcements from Pay It Forward, Financial service, Yangon.

26/05/2026

အကြောင်းကိုယ်စီ

"အဖေရေ!!! ကြည့်ပါဦးဗျ သစ်ပင်တွေက သားတို့နောက်မှာ သွားနေကြတယ်" အဖေဖြစ်သူက ပြုံးလို့။

ကားပေါ်အတူပါလာပြီး အနီးအနားမှာထိုင်နေတဲ့ ငယ်ရွယ်တဲ့စုံတွဲနှစ်ယောက်က အသက်နှစ်ဆယ်လေးနှစ်ရှိပြီးဖြစ်သော်လည်း ကလေးဆန်တဲ့အမူအရာဖြစ်နေတဲ့ အဘိုးအိုရဲ့သားကို သနားကရုဏာအကြည့်နဲ့ကြည့်လိုက်တယ်။

"အဖေရေ!!! ကြည့်စမ်းပါဦး………..တိမ်တွေက ကျွန်တော်တို့နဲ့အတူလိုက်ပြီး ပြေးနေပါလား" လို့သားဖြစ်သူက ရုတ်တရတ် ထအော်လိုက်ပြန်တယ်။

စုံတွဲနှစ်ယောက်က မနေနိုင်တော့တဲ့အဆုံးမှာ
“အဘိုးရဲ့ သားကို ဆရာ၀န်ကောင်းကောင်းတစ်ယောက်ဆီခေါ်သွားပြီး ပြစမ်းကြည့်ပါဦးလား” ဟု အဘိုးအိုကို ပြောလိုက်ပါတယ်။

အဘိုးအိုက ပြုံးလိုက်ပြီး စုံတွဲအား စကားတစ်ခွန်းပြောလိုက်ပါတယ်။
“ အေး... အဘရဲ့သားကို ဆရာ၀န်ဆီသွားပြခဲ့ပြီးပါပြီ….ခုပဲ ဆေးရုံကပြန်လာကြတာ။ သားက မွေးရာပါမျက်မမြင်ကလေးတစ်ယောက်ပါ….ဒီနေ့မှ သူ့မျက်လုံးတွေ မြင်ရတာလေ”။

လူတိုင်းရဲ့နောက်ကွယ်မှာ တခြားသူတွေ မသိနိုင်တဲ့၊မမြင်နိုင်တဲ့ သူတို့ကိုယ်ပိုင်ဖြစ်ရပ်တွေအကြောင်းအရာတွေဆိုတာ ရှိစမြဲပဲ။ဒါတွေကို မသိဘဲနဲ့ လူတွေကို ကဲ့ရဲ့တာ၊ပစ်တင်တာ ဆုံးဖြတ်တာတွေဟာမလုပ်သင့်ဘူး။ ကျွန်တော်တို့တွေဟာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ အကြောင်းကို အပြည့်အ၀၊ဂဏနဏ မသိပဲ ကိုယ့်ရှေ့မှာဖြစ်သွားတဲ့၊လုပ်လိုက်တဲ့ အပြုအမှုအကြောင်းအရာလေးတစ်ခုပေါ်ကြည့်ပြီး အဲဒီလူကို ကောက်ချက်ချမိကြတယ်။ အဲဒီလိုပြုမှုမိတဲ့ နောက်ကွယ်က အကြောင်းရင်းကို သင်သိရှိသွားတယ်ဆိုရင် အဲဒါက သင့်ကို အံ့ဩမင်သက်သွားစေပါ‌လိမ့်မယ်။

22/04/2026

ြဲသုံးနေကြသူများဖတ်ရန်
ရထားက ဒေလီကနေ ည ၁၀ နာရီခွဲမှာ ထွက်တာ၊ လူတွေကလည်း ခဏနေတော့ အိပ်မောကျကုန်ကြတာပေါ့။ နောက်တစ်နေ့ မနက် ၇ နာရီလောက် ရောင်းချသူက ကော်ဖီလာပို့တော့မှပဲ ဝိုင်းဖွဲ့စကားပြောတာတွေက တကယ် အရှိန်တက်လာတော့တယ်။ အံ့ဩဖို့ကောင်းတာက (ကျွန်တော် လုပ်ကြံပြောနေတာ မဟုတ်ရပါ) အဲဒီအရည်က ကော်ဖီ လုံးဝမဟုတ်ဘဲ လက်ဖက်ရည် ဖြစ်နေတာကလွဲလို့ ကျန်တဲ့ အပြစ်အနာအဆာမှန်သမျှကို လူတိုင်းက အပ်ကျမကျ ဝေဖန်နိုင်ကြတာပဲ။ လက်ဖက်ရည် သက်သက်ပဲလား၊ ဒါမှမဟုတ် ပို့ရင်းနဲ့ ကော်ဖီနဲ့ လက်ဖက်ရည် ရောသွားတာလားတော့ မသိဘူးပေါ့။ ရောင်းတဲ့လူကိုယ်တိုင်ကလည်း ကော်ဖီလို့ပဲ ထင်ပြီး မှားရောင်းတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီအချိန် ရထားပြေးနေဆဲဖြစ်တဲ့ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းမှာတော့ ကော်ဖီကို မနက်ခင်း နိုးကြားစရာ အချိုရည်အဖြစ် ရောင်းလေ့မရှိပါဘူး။ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းသားတွေကို အမှန်တကယ် နိုးကြားစေတာက လက်ဖက်ရည်ပဲ။

ဒီအကြောင်းကို ကျွန်တော် ပြန်သတိရမိတာက ကျွန်တော်လည်း အရင်က WhatsApp Group တော်တော်များများမှာ ရှိခဲ့ဖူးလို့ပါ။ အခုတော့ အကုန်လုံးနီးပါးကနေ ထွက်လိုက်ပါပြီ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အဲဒီ Group တွေထဲမှာ လူတိုင်းက အရာရာကို သိနေကြလို့လေ။ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေ၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ကျောင်းတွေ၊ ဆေးရုံတွေ... ဘာအကြောင်းပဲပြောပြော သူတို့မသိတာ မရှိသလောက်ပဲ။ တကယ်တော့ သူတို့က အဲဒီနယ်ပယ်တွေမှာ ကျွမ်းကျင်တဲ့ သတင်းထောက်တွေလည်း မဟုတ်ကြပါဘူး။

ဒီလို အကြောင်းပြချက်တွေကြောင့်ပဲ ကျွန်တော် Facebook ကနေ ထွက်လာတာ ၁၁ နှစ်ရှိပြီ၊ Twitter က ထွက်တာလည်း ၃ နှစ်ရှိပါပြီ။ ဒီနေရာနှစ်ခုစလုံးက အနှစ်မပါတဲ့ စကားတွေ၊ ကိုယ်ပြောတာပဲ နားထောင်စေချင်တဲ့သူတွေနဲ့ ပြည့်နေတာကိုး။ ဒီလို အခြေအနေကို ရှေးဆိုရိုးစကားတစ်ခုက အပီပြင်ဆုံး ပြောထားတာ ရှိတယ် "မင်းကို တကယ်ဂရုစိုက်တဲ့သူက မင်းဘာမှမပြောဘဲ တိတ်ဆိတ်နေရင်တောင် မင်းစကားကို ကြားနိုင်တယ်" တဲ့။ အဲဒါမှမဟုတ်ရင်လည်း အီတလီစာရေးဆရာကြီး အမ်ဘာတို အီကို (Umberto Eco) ပြောသလို "ဆိုရှယ်မီဒီယာဆိုတာ တစ်ချိန်က ဘား (Bar) ထဲမှာ ဝိုင်တစ်ခွက်သောက်ရင်း ဘယ်သူ့ကိုမှ အန္တရာယ်မပေးဘဲ စကားပြောခဲ့ကြတဲ့ လူဗြိန်းတွေကို အခုကျတော့ နိုဘယ်လ်ဆုရှင်တစ်ယောက်လို ပြောဆိုခွင့်မျိုး ပေးလိုက်တာပဲ။ ဒါဟာ လူဗြိန်းတွေရဲ့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုပဲ" တဲ့။

ကျွန်တော့်အနေနဲ့ အဲဒီလောက်ထိ ပြင်းပြင်းထန်ထန် မပြောချင်ပေမဲ့ အချက်အလက်ကို သေချာမသိဘဲ ထင်မြင်ချက်ပေးသူတွေ ပိုများလာတာကတော့ အမှန်ပါပဲ။ ကျွန်တော် အစောကပြောတဲ့ ကော်ဖီ (ဒါမှမဟုတ် လက်ဖက်ရည်) ဖြစ်ရပ်က အဲဒီအတွက် သိသာတဲ့ သာဓကပေါ့။ အခုဆို သတင်းတုတွေနဲ့ AI တွေက အခြေအနေကို ပိုဆိုးအောင် လုပ်နေကြပြီ။ အံ့ဩဖို့ကောင်းတာက အခြားကိစ္စတွေမှာ အသိဉာဏ်ရှိတဲ့ ပညာတတ်တွေတောင် ဆိုရှယ်မီဒီယာပေါ်က 'အချက်အလက်' တွေရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ကို မပြောနဲ့၊ အမှန်တရားလားဆိုတာကိုတောင် ပြန်ဆန်းစစ်ဖို့ မတွန့်ဆုတ်ကြတော့တာပဲ။
သတင်းသမားဟောင်းတွေရဲ့ အကွက်ဟောင်းတစ်ခု (လင်မယားချင်း ရန်ဖြစ်ရင်လည်း သုံးတတ်ကြပါတယ်) ကတော့ အကြောင်းအရာတစ်ခုကို ရှေ့နောက်အဆက်အစပ်မပါဘဲ ကွက်ပြီး ကိုးကားတာပါပဲ။ အခုတော့ အဲဒီနည်းလမ်းက အဆင့်မြင့်သွားပြီ။ ရှေ့နောက်မပါဘဲ ကိုးကားရုံတင်မကဘူး၊ အကြောင်းအရာတစ်ခုလုံးကိုပါ စိတ်ကြိုက်ပြောင်းပစ်နိုင်လာတာ။ ဆိုရှယ်မီဒီယာမှာ ဒီလို သတင်းမှားတွေ၊ အဖျက်အမှောင့်တွေ ပြည့်နေတော့ နစ်နာတဲ့သူက အံကြိတ်ခံရုံပဲ ရှိတော့တာပေါ့။

ကျွန်တော့်သားနှစ်ယောက်ကလည်း အကြောင်းအရာတွေကို လိုသလို ပြောင်းလဲပစ်တဲ့နေရာမှာ ဆရာကြီးတွေပဲ။ ကံကောင်းလို့ သူတို့က လူအ တွေတော့ မဟုတ်ကြဘူး။ တစ်ယောက်က သူ့အမေလိုပဲ စာမေးပွဲဖြေရင် အင်မတန်တော်တယ်၊ နောက်တစ်ယောက်ကတော့ ကျွန်တော့်လိုပဲ စာမေးပွဲမှာ မတော်ပေမဲ့ ကန့်လန့်တိုက်တဲ့ ယုတ္တိဗေဒမှာတော့ ထူးချွန်တယ်။ တစ်ခါက ကျွန်တော့်ဇနီးက အမှတ်ကောင်းတဲ့သားကို ဆုံးမတယ် “ဘဝမှာ အမှတ်ကောင်းဖို့ထက် ပိုအရေးကြီးတာတွေ ရှိသေးတယ်၊ ဥပမာ "နာခံမှု" တဲ့။ အမှတ်နည်းလေ့ရှိတဲ့သားက အဲဒီစကားကို မှတ်ထားလိုက်တယ်။ နောက်တော့ သူ့အဖြေလွှာမှာ သုညတွေ ဘာလို့အများကြီး ရနေတာလဲလို့ မေးတော့၊ သူက "သူ အင်မတန် နာခံမှုရှိလို့" တဲ့ (အမှတ်ထက် နာခံမှုကို ဦးစားပေးလိုက်တာပေါ့)။ အချက်အလက် နှစ်ခုစလုံးက မှန်နေပေမဲ့ ရှေ့နောက်မညီဘဲ ဒေါသထွက်စရာကောင်းတဲ့ ယုတ္တိမျိုးပဲ။ ပြောဖို့တောင် မလိုတော့ပါဘူး၊ အဲဒီသားက အခုတော့ သတင်းထောက်အလုပ်ကိုပဲ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအဖြစ် ရွေးချယ်ထားပြီး သူ့ရဲ့ ထူးခြားတဲ့ စွမ်းရည်နဲ့ အောင်မြင်နေလေရဲ့။

21/04/2026

#ပိုက်ငါးရဲ့_သင်ခန်းစာနဲ့_စိတ်တွင်းအတားအဆီးများ

ဘဝခရီးလမ်းမှာ အောင်မြင်မှုနဲ့ ကျရှုံးမှုဆိုတာ ဒွန်တွဲနေလေ့ ရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အောင်မြင်မှုဆီကို မရောက်နိုင်အောင် တားဆီးထားတဲ့ အကြီးမားဆုံးသော အတားအဆီးဟာ ပြင်ပလောကက စိန်ခေါ်မှုတွေထက် မိမိတို့ရဲ့ စိတ်တွင်းမှာသာ ရှိတဲ့အကြောင်းကို "ပိုက်ငါး အကျိုးသက်ရောက်မှု" (Pike Effect) ဟု လူသိများတဲ့ စမ်းသပ်ချက်က ကောင်းစွာ သက်သေပြနေပါတယ်။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေရဲ့ စမ်းသပ်ချက်တစ်ခုမှာ ကြမ်းတမ်းတဲ့ ပိုက်ငါးကြီးတစ်ကောင်နဲ့ ငါးအသေးလေးတွေကို ငါးကန်တစ်ခုအလယ်မှာ မှန်တစ်ချပ်နဲ့ ခြားပြီးထည့်ထားပါတယ်။ ဆာလောင်နေတဲ့ ပိုက်ငါးကြီးဟာ ငါးအသေးလေးတွေကို အစာအဖြစ် စားသုံးဖို့ အကြိမ်ကြိမ် ကြိုးစားပေမယ့် မျက်စိနဲ့မမြင်ရတဲ့ ဖန်သားပြင်ကိုသာ တိုက်မိပြီး ဒဏ်ရာတွေ ရရှိခဲ့ပါတယ်။ အချိန်အတန်ကြာတဲ့အခါ ပိုက်ငါးကြီးဟာ "ငါးလေးတွေကို စားဖို့ ကြိုးစားရင် ငါနာကျင်ရမယ်" ဆိုတဲ့ အသိစိတ်နဲ့ ကြိုးစားမှုကို လက်လျှော့လိုက်ရုံတင်မကဘဲ ကြောက်လန့်ပြီး ကန်ရဲ့ ထောင့်တစ်နေရာမှာသာ ငြိမ်သက်သွားခဲ့ပါတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်မှာ စိတ်ဝင်စားစရာ အကောင်းဆုံးအချက်ကတော့ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အလယ်က ဖန်သားပြင်ကို ဖယ်ရှားလိုက်တဲ့ အခါမှာတောင် ပိုက်ငါးကြီးဟာ အစာဖြစ်တဲ့ ငါးလေးတွေကို စားဖို့ မကြိုးစားတော့တာပါပဲ။ ငါးလေးတွေက ပိုက်ငါးကြီးရဲ့ ပါးစပ်နားအထိ ကူးခတ်နေပေမဲ့လည်း ပိုက်ငါးကြီးဟာ မမြင်ရတဲ့ အတားအဆီး ရှိနေသေးတယ်လို့ အခိုင်အမာ ယုံကြည်နေပြီး သူစားလို့ရနိုင်တဲ့ ငါးကလေးတွေ ဝန်းရံလျက်နဲ့ပင် ငတ်မွတ်ပြီး သေဆုံးသွားခဲ့ရပါတယ်။ ဒါဟာ အတိတ်က ကျရှုံးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျဉ်းထောင်" (Psychological Shadow) ပင် ဖြစ်ပါတယ်။

ကျွန်‌တော်တို့ရဲ့ လူမှု့ဘဝမှာလည်း ပိုက်ငါးကြီးလိုပဲ ကျရှုံးမှုတွေ ကြုံဖူးကြမှာ အမှန်ပါပဲ။ တစ်ကြိမ်တစ်ခါ ကျရှုံးဖူးရုံ၊ တစ်ခါတစ်ရံ အပယ်ခံရရုံနဲ့ "ငါတော့ မဖြစ်နိုင်တော့ပါဘူး" ဒါမှမဟုတ် "ငါလုပ်ရင် ထပ်ပြီး ရှုံးဦးမှာပဲ အချည်းအနှီးဖြစ်မှာပါပဲ" ဆိုတဲ့ အတိတ်က အမာရွတ်တွေကို ဖန်သားပြင်သဖွယ် စိတ်ထဲမှာ ခံထားတတ်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို စိတ်တွင်းအတားအဆီးတွေ ခံထားမိတဲ့အခါ ရှေ့မှာရောက်ရှိနေတဲ့ အခွင့်အလမ်းသစ်တွေကို မမြင်နိုင်တော့ဘဲ လက်လွှတ်ဆုံးရှုံးရတတ်ပါတယ်။

အတိတ်က ကျရှုံးမှုတွေဟာ နောင်လာမယ့် အောင်မြင်မှုအတွက် သင်ခန်းစာတွေသာ ဖြစ်သင့်ပြီး သံခြေကျင်းတွေ မဖြစ်သင့်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် စိတ်တွင်းမှာ ခံထားမိတဲ့ အတားအဆီးတွေကို ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ချိုးဖျက်ပြီး အသစ်တစ်ဖန် ပြန်လည် ကြိုးစားခြင်းဖြင့်သာ အခွင့်အလမ်းသစ်တွေကို အရယူနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

19/04/2026

"ကလေးတစ်ယောက်ကို ငှက်ရဲ့နာမည် သင်ပေးလိုက်တဲ့နေ့ဟာ၊ အဲ့ဒီကလေးအတွက် အဲ့ဒီငှက်ကို ဘယ်တော့မှ ပြန်မတွေ့ရတော့မယ့်နေ့ပဲ" လို့ ခရစ်ရှ်နားမူးတီး (Krishnamurti) က ဆိုခဲ့ပါတယ်။

ဒီစကားကို လူအတော်များများက အသိပညာဗဟုသုတကို ကဲ့ရဲ့နေတာလို့ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားတတ်ကြတယ်။ တကယ်တော့ သူက အသိပညာကို ဝေဖန်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "စူးစမ်းလိုစိတ် ကွယ်ပျောက်သွားခြင်း" ကို ထောက်ပြနေတာပါ။

ကလေးတစ်ယောက် ငှက်တစ်ကောင်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် မြင်ဖူးတယ်ဆိုပါစို့။ သူ့မှာ စစ်မှန်တဲ့ စူးစမ်းစိတ်အပြည့် ရှိနေတယ်။ အဲ့ဒီငှက်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှု၊ အရောင်အသွေး၊ ဘယ်လိုပျံသန်းပြီး ဘယ်လိုစားသောက်တယ်ဆိုတာကို သူ အသေအချာ စောင့်ကြည့်နေတာ။ သူက ဒီအရာကို မသိသေးတာမို့ ကိုယ်တိုင် နားလည်အောင် ကြိုးစားနေတာပေါ့။
ဒါပေမဲ့ 'ဒါဟာ စာကလေးပဲ' လို့ မင်းက ပြောပြလိုက်တဲ့အချိန်မှာပဲ စူးစမ်းလိုစိတ်က ရပ်တန့်သွားတယ်။ ကလေးက သူအဲ့ဒီငှက်အကြောင်း သိသွားပြီလို့ ထင်မှတ်သွားပေမဲ့ တကယ်တမ်းကျတော့ သူသိလိုက်ရတာက 'နာမည်' တစ်ခုပဲ ရှိသေးတယ်။ အရင်က စောင့်ကြည့်လေ့လာဖို့ တွန်းအားပေးနေတဲ့ စူးစမ်းချင်စိတ်နေရာမှာ "နာမည်ကပ်လိုက်တဲ့ အညွှန်း" က အစားထိုးဝင်ရောက်သွားပြီး စိတ်ကလည်း တခြားကို အာရုံပြောင်းသွားတော့တယ်။

လူကြီးတွေမှာလည်း ဒီအတိုင်းဖြစ်တတ်ပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့တွေ "ငါ သိသွားပြီ" လို့ ထင်လိုက်တဲ့အချိန်မှာ မေးခွန်းထုတ်တာ၊ စောင့်ကြည့်တာနဲ့ စူးစမ်းရှာဖွေတာတွေကို ရပ်လိုက်ကြတယ်။
စူးစမ်းချင်စိတ်နေရာမှာ "ငါသိတယ်ဆိုတဲ့ အတပ်ပြောနိုင်မှု" က အသာလေး ဝင်နေရာယူသွားတာပါ။
အဲသလို စူးစမ်းချင်စိတ် သေဆုံးသွားပြီဆိုရင် သင်ယူမှုဟာလည်း တစ်ပါတည်း ရပ်တန့်သွားပါတော့တယ်။

18/04/2026

"Practice makes perfect"
"လေ့ကျင့်မှုများလေ၊ ပြည့်စုံလေ"လို့
လူတိုင်း ပြောလေ့ရှိကြပေမဲ့ ဒါဟာ တကယ်တော့ တစ်ဝက်ပဲ မှန်ပါတယ်။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေမှာ အာရုံကြောသိပ္ပံပညာရှင် Michael Merzenich ဖော်ထုတ်ခဲ့တဲ့ သုတေသနတွေက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ သင်ယူမှုအယူအဆတွေကို တော်တော်လေး ပြောင်းလဲပစ်ခဲ့ပါတယ်။

တကယ်တော့ ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်ဟာ တော်တော်လေး ပျင်းတတ်ပါတယ်။ ကိုယ်ကျွမ်းကျင်ပြီးသား အလုပ်တစ်ခုကိုပဲ ထပ်ခါတလဲလဲ လုပ်နေရင် ဦးနှောက်က "ငါ အားစိုက်စရာ မလိုတော့ဘူး" ဆိုပြီး အလိုအလျောက်စနစ် (Auto-pilot) နဲ့ပဲ မောင်းနှင်သွားပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ အာရုံကြောဆဲလ်တွေက ပုံစံဟောင်းအတိုင်းပဲ အလုပ်လုပ်နေပြီး အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းတာ (Rewiring) ကို ရပ်တန့်လိုက်ပါတယ်။ ပြောရရင်တော့ ထပ်တူကျတဲ့ အလေ့အကျင့်တွေက ဦးနှောက်ကို အသစ်ဖြစ်မလာစေတော့ပါဘူး။

ဒါပေမဲ့ စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတာက သင် အမှားတစ်ခုခု လုပ်မိလိုက်တဲ့ အခါမျိုးမှာပါ။ အမှားလုပ်မိတာနဲ့ ဦးနှောက်က ချက်ချင်းနိုးကြားလာပြီး အာရုံကြောဆိုင်ရာ ဓာတုပစ္စည်းတွေကို ထုတ်လွှတ်ပေးပါတယ်။ အဲဒီအခါ "စိတ်လှုပ်ရှားတက်ကြွမှု (Agitation)" ဖြစ်လာပြီး သင်ယူဖို့အတွက် တံခါးပေါက်တစ်ခု ပွင့်သွားသလို ဖြစ်သွားပါတယ်။

"ငါ ဘာမှားသွားတာလဲ" လို့ သိလိုက်တဲ့အချိန်၊
ဘာလို့ မှားသွားတာလဲ" လို့ စဉ်းစားလိုက်တဲ့အချိန်၊
ပြီးတော့ "မှန်အောင် ဘယ်လိုပြင်မလဲ" လို့ ကြိုးစားလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်တွေဟာ
ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက် အလုပ်အလုပ်ဆုံးအချိန်ဖြစ်ပြီး Neuroplasticity လို့ခေါ်တဲ့ ဦးနှောက်ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်းဟာလည်း အရှိန်အဟုန် အမြင့်ဆုံးကို ရောက်သွားပါတယ်။

ဒါကြောင့် အမှားလုပ်မိမှာကို မကြောက်ပါနဲ့။ အမှားဆိုတာ သင်ယူမှုရဲ့ တံခါးပေါက်ဖြစ်သလို၊ သင့်ဦးနှောက်ကို အဆင့်မြှင့်တင်ဖို့ ရရှိတဲ့ အခွင့်အရေးတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်

15/04/2026

" အညာလွမ်း "
==========

မလာလျှင်လွမ်း လာလျှင်လွမ်း
အညာခွင်က တမာပင်တန်း
ပန်းတွေ ပွင့်ကြပေရော့မယ်။

လှည်းသံကအီ ဘုတ်ကမြည်
လေနီကကြမ်း လမ်းကကြမ်း
ထန်းသီးဒုန်းဒုန်း ကြွေရော့မယ်။

တလင်းက ခြောက် နှင်းကပျောက်
မြေပဲခင်းမှာ ကောက်သင်းကောက်
တောင်းမောက် ရပါမလားကွယ်။

မိုးဦးစိုစို ကျီးညို ညို
ချူံ ကြို ချူံ ကြား မှိုရှာသွား
မြွေပါး ကင်းပါး တွေ့တတ်တယ်။

အညာဓလေ့ ရွာဓလေ့
တောကပန်းနှင့် တောလမ်းကွေ့
အောက်မေ့သေးတယ် လွမ်းသေးတယ်။ ။

#တင်မိုး

14/04/2026

စာဖတ်နည်း
•••••••••••••••••••

ဒေါက်တာသန်းထွန်း

စာကို ဘာပြုလို့ ဖတ်သလဲ။ အပျင်းပြေဖို့၊ ပညာရဖို့ ဖတ်တယ်။ ငယ်ငယ်ကဆိုရင် အပျင်းပြေ ဖတ်တယ်လို့ ဘယ်မှာ ရှိမလဲ။ နောက်၊ ခြောက်နှစ်သားလောက်မှာ စာသင်ကျောင်း ရောက်တော့ အပျင်းဖြေမှာလား၊ ပညာရမှာလားလို့ ဘာသိ မှာလဲ။ ဆရာက ဖတ်၊ ကျက် ဆိုတာကို ဖတ်ရ ကျက်ရတယ်။ အဲဒီအခါက ဉာဏ်ကောင်းဖို့ လိုတယ်။ စာရဖို့ ခဏပဲ ကျက်ရတယ်ဆိုရင် ကျက်ဖို့ ဝန်မလေးဘူး။ ဉာဏ်ထိုင်းရင် စာမရနိုင်လို့ ပျင်းလာတယ်။ မကျက်ချင်ဘူး ဆိုပါတော့။ စာရရင် အစားကျွေးမယ် ဆိုတဲ့ အစ်ကို၊ အစ်မ၊ အဒေါ်၊ ဦးလေး၊ မိဘ၊ ဘိုးဘွားနဲ့ကြုံရင် ပျော်တာပေါ့။ စာရရင် ဆုရတယ် ဆိုတာနဲ့ တွဲပြီး သိလို့၊ ဘယ်စာ ကျက်ရမလဲလို့တောင် မေးလိုက်သေးတယ်။ ဆိုလိုတာက၊ "ငါ စာရလွယ်တယ်၊ မယုံရင် စမ်းကြည့်" ဆိုတဲ့စိတ် ဝင်လာသလား မသိပါ။ အသေအချာတော့ မပြောတတ်ပါ။ ဘုရားရှိခိုး ဆိုရင် ကျက်လို့ ရတာ မဟုတ်။ အဓိပ္ပါယ်လည်း မသိ။ သူများဆိုတာ ကြားရုံနဲ့ ရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလိုဆိုရင် စာဖတ်တာ အပျင်းဖြေဖို့လား၊ ပညာရဖို့လား ဆိုတာ ခွဲမသိပါ။ အသက် ဆယ်နှစ်ကျော်အထိ ဖြစ်ပါတယ်။

အတန်းကျောင်းမှာ နေခဲ့ရတော့၊ တစ်နှစ် တစ်ခါ နှစ်ခါ ဆိုသလို စာမေးပွဲအောင်ဖို့ လိုတယ်လို့ အသိ ရှိလာတယ်။ အဲဒီ အခါမှာလည်း စာမေးပွဲ အောင်ဖို့ပဲ စာကျက်တယ်။ ပညာရတာပါကလားလို့ ကွဲကွဲပြားပြား ခွဲခွဲခြားခြား မစဉ်းစားမိပါ။ ကိုယ်နဲ့ တစ်တန်းတည်းနေတဲ့ ကျောင်းသားတွေထဲမှာ၊ သိပ်စာတော်တဲ့လူ ပါတယ်။ အားမကျပါ။ သင်္ချာကိုလည်း သိပ် စိတ်မဝင်စားပါ။ ပထဝီဝင်ကို သဘောကျတယ်။ တစ်မျိုးပြောရရင် ဒီလို မြေအနေအထား၊ ဒီလို ရာသီဥတု၊ ဒီလိုပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ ဒီလိုလူ အများကြိုးစားရင် တိုးတက်ကြီးပွား ချမ်းသာတယ်လို့ သိလာတယ်။ ဒါကြောင့် လက်တွေ့ လုပ်ကိုင် ဆောင်ရွက် အောင်မြင်ပုံကို နှစ်သက်တယ်။ သမိုင်းက သူများနိုင်ငံနဲ့ ယှဉ်ကြည့်ရင် တို့က ရင်ပေါင်တန်း တိုးတက် သလား၊ လိုက်မမီအောင် ကွာဟနေသလား ဆိုတာတွေ၊ သိလာတယ်။ ဒါ့ကြောင့် သမိုင်းကို စိတ်ဝင်စားတယ်၊ သမိုင်း ရယ်၊ ပထဝီဝင်ရယ် ပေါင်းစပ်ရင် ဘောဂဗေဒပညာဆိုတာ ရှိသေးတယ်။ အလားတူ စိတ်ဝင်စားစရာ ဖြစ်တယ်လို့ တွေ့လာတယ်။

တက္ကသိုလ် ရောက်တဲ့အခါ ပထဝီဝင်၊ ဘောဂဗေဒနဲ့ သမိုင်းဘာသာတွဲကို ယူလိုက်တယ်။ ထောင့်သုံးရာပြည့်ခေတ်ဆိုတော့ နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး၊ အမျိုးသားရေးဆိုတာတွေ နားထောင်ချင်လာတယ်။ နိုင်ငံရေးတရားပွဲ ဆိုရင် သွားတယ်။ ဟောတဲ့ သူကို သိပ်အထင်ကြီးတယ်။ သူ့လို တော်ချင်တယ်။ အဲဒီအခါရောက်မှ ပညာကို လိုလို့ စာဖတ်တယ် ဆိုတာ သိလာတယ်။ ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်ထဲမှာ စာရေးဆရာ ကောင်းကောင်း၊ သူရေးတဲ့ဝတ္ထုကောင်းကောင်းကို နားလည်လွယ်တဲ့ အင်္ဂလိပ်စာနဲ့ ရေးထားတာတွေ၊ ဖတ်ရင်း ဖတ်ရင်းနဲ့ စာဖတ်ချင်တဲ့ဝါသနာ ရလာတယ်။ စာတစ်အုပ်ကို တစ်လ ဖတ်လို့ မပြီးနိုင်တဲ့ အခြေအနေက လဝက် သီတင်းတစ်ပတ် လေးငါးရက်နဲ့ပြီးအောင် ဖတ်နိုင်လာတယ်။ ဖတ်ရင်လည်း နားလည်တယ်။ အဘိဓာန်ကို ကြည့်ဖို့ မပျင်းတော့ဘူး။ ကိုယ်က ပြန်ရေးမယ်ဆိုရင်လည်း ဘယ်ဝေါဟာရကို ဘယ်လို သုံးမြဲဖြစ်တယ် Idiom တွေနဲ့ Usage တွေကို နားလည်လာတယ်။ H.G. Wells ရဲ့ Country of the Blind, Invisible Man ဆိုတာ တွေ ဖတ်ပြီး၊ Wells ရေးသမျှ အကုန်ဖတ်မယ်။ Thomas Hardy ရဲ့ Distracted Preacher ကို ဖတ်မိပြီး Hardy ရေး သမျှ အကုန်ဖတ်မယ်။ Stories Retold ကနေ၊ မူရင်း (Classic) ကို ဖတ်ဖို့ စွန့်စားလာတယ်။ ရဲလာတယ်။ ဖတ်ရင်း ဖတ်ရင်း ပိုအားတက်လာတယ်။ အပျင်းပြေထက် အင်္ဂလိပ်စာ ရေးနည်းပညာဘက်ကို ရောက်လာတော့တယ်။ တစ်ခုနဲ့ တစ်ခု ဆက်နေတယ်။ အဲဒီအထဲမှာ အဘိဓာန်သုံးဖို့ မပျင်းရဆိုတာကို၊ ကောင်းကောင်း သဘောပေါက် နားလည်တယ်။ စာကြည့်တိုက်ကို သုံးတဲ့အခါ စာအုပ်ငှားရက် တစ်လ၊ တစ်သီတင်းဆိုသလို ကန့်သတ်ထားလို့၊ ပထမဖတ်မယ့်စာအုပ်ကို အဟောင်းဆိုင်တွေ ဝင်ရှာပြီး တစ်ထမ်းကြီး ဝယ်တယ်။ နောက် တက္ကသိုလ်စာအုပ်ဆိုင်မှာ ဝင်ပြီး စာအုပ်စင်ရှေ့မှာ ဖတ် ချင်တဲ့စာအုပ်ကို မတ်တပ်ဖတ်တယ်။ မတ်တပ်ဖတ်နေတာ တစ်နာရီ နှစ်နာရီ ကြာတဲ့အခါလည်း ရှိတယ်။ အစပထမ ကြုံကြိုက်တာက ဆိုင်ရှင်၊ J.S. Furnivall၊ နောက် သခင်ကျော်စိန်။ သူတို့က ကျွန်တော့်ကို "ဖတ်ချင်ယူသွား။ နောက် ပြန် ပေးတဲ့အခါ ဟောင်းနွမ်းမလာရင် ပြီးတာပဲ" ဆိုတဲ့အနေနဲ့ ကူညီတယ်။ ကိုယ်ကလည်း အလိုက်သိစွာ မြန်မြန် ဖတ်ရတယ်။ စာကြည့်တိုက်က စာအုပ်လည်း ကိုယ်ဖတ်ခွင့် အလှည့်ရတုန်း မြန်မြန်ဖတ်၊ နားလည်အောင် ဖတ်ဆိုတဲ့ အလေ့ အကျင့်ရတယ်။

စာအုပ်ဆိုင်မှာ၊ စာအုပ်စင်ရှေ့မှာ ဖတ်ချင်တဲ့စာအုပ်ကို ယူပြီး မတ်တပ်ဖတ်တဲ့အခါ စာအုပ် Jacket က စာရေးသူရဲ့ အတ္ထုပ္ပတ္တိအကျဉ်း၊ နိဒါန်း၊ မာတိကာ၊ အတွင်းက ဓာတ်ပုံ၊ မြေပုံနဲ့ နိဂုံးကို ကြည့်ပြီး ဒီစာအုပ်ကို ငါ ခဏ ဖတ်မယ်။ အသေးစိတ် ဖတ်မယ်။ ဖတ်ပြီးတာတောင် ကိုယ်ပိုင်ဝယ်ထားမယ် ဆိုတာမျိုးတွေ ဆုံးဖြတ်လို့ ရတယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက် အတိုင်း လုပ်လာတယ်။ ဒါကြောင့် အပျင်းပြေ ဖတ်တယ်ဆိုတာ၊ မရှိသလောက် ဖြစ်လာပါတယ်။ စာဖတ်နည်း သိလာ တယ်။ နည်းသိလေ အဖတ်များလေ၊ ပညာတိုးလေ ဆိုတာတွေကို အသေးစိတ် ပြောဖို့ မလိုတော့ပါ။

အင်္ဂလိပ်စာအုပ် တစ်အုပ် ဖတ်လို့ ကောင်းရင်၊ မြန်မာလို ပြန်ချင်စိတ် ပေါက်တယ်။ ပြန်တယ်။ မြန်မာစာအုပ် တစ်အုပ် ဖတ်လို့ ကြိုက်ရင်၊ အင်္ဂလိပ်လို ပြန်ချင်စိတ် ပေါက်တယ်။ ပြန်တယ်။ အဲဒီမှာ ဘာအကျိုး ခံစားရသလဲလို့ မေးရင်၊ စာအုပ်တစ်အုပ်ကို ကိုယ်ဖတ်ပြီးရင် ခံစားရတဲ့ ကျေနပ်ချက်ကို ဝေငှချင်တဲ့သဘောလို့ ပြောရမယ်။ ဘုရားလောင်းစိတ် မဟုတ်ပါ နိဗ္ဗာန်ကူးတို့ မလုပ်ပါ။ ဟင်… သူပြောတော့ အလွယ်သားပါလားလို့ ထင်မယ်။ လုပ်ကြည့်ပါ။ မလွယ်တာကို သိမယ်။

ခေတ်ဆန်းဂျာနယ်၊ ၁၆-၃၁၊ ဩဂုတ်၊ ၂ဝဝ၃၊ ၇-၉။

'ကုသိုလ်တော်' ဘလော့ဂ်ကနေ ကူးယူပါတယ်။

24/03/2026

ကိုဘုန်းမောင်ဦး ရေးထားတဲ့ဆောင်းပါး သဘောကျလို့ကူးလာတာပါ။

စီးပွားရေးမပြေလည်တဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ အောင်မြင်ရေးသင်တန်းတွေ များလာတာ၊ မိုတီဗေးရှင်နယ်စပီကာလိုလိုပုံစံမျိုးနဲ့ စိတ်ခွန်အားပေးသင်တန်းတွေ မှိုလို ပေါလာတာ၊ စွန့်ဦးတီထွင်စီးပွားရေးအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်တွေ လက်ညှိုးထိုးမလွတ်အောင် များလာတာဟာ သိပ်ကောင်းတဲ့လက္ခဏာတော့ မဟုတ်ဘူး။

🔳
စွန့်ဦးတီထွင် စီးပွားရေး အကြံပေးသင်တန်းတွေ၊ မိုတီဗေးရှင်နယ်စပီကာတွေရဲ့သင်တန်းတွေ၊ Life coaching တွေ၊ ဘဝအောင်မြင်တိုးတက်ကြီးပွားရေးပို့ချချက်တွေ၊ လူငယ်လမ်းညွှန်မှုသင်တန်းတွေ၊ ဒီလောက် ရိုက်သတ်လို့ မကုန်အောင် ပေါနေတာတောင် “ ဘာလို့ နိုင်ငံက ဆင်းရဲနေရတာလဲ၊ ဆင်းရဲတွင်းထဲ နက်သထက်နက်နေရတာလဲ ”လို့ ခဏခဏ တွေးဖူးကြလိမ့်မယ်။

တကယ်တမ်း.. နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဆင်းရဲတွင်းနက်နေတာက အောင်မြင်ရေးသင်တန်းတွေကြောင့်လို့ ကံသေကံမ ပြောလို့ မရပေမဲ့ “ အဲလိုအောင်မြင်ရေးနည်းနာ သင်တန်းတွေ များလာလေလေ မပြေလည်တဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်း ပိုဖြစ်လေလေပဲ ” ။

နောက်တစ်မျိုး အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ရရင် “ အကျပ်အတည်းကြားထဲမှာ လူတွေရဲ့ စီးပွားရေး မပြေလည်လာလေလေ အဲလို အောင်မြင်ရေးအကြံပေးသင်တန်းတွေ ပိုများလာလေပဲ”။ ဒီနှစ်ခုက တိုက်ရိုက်ရော သွယ်ဝိုက်ရော ဆက်စပ်နေတာကို တွေ့ရတယ်။

ဆိုတော့ ဒါတွေအားလုံးရဲ့ ဇာစ်မြစ်အရင်းခံတွေ ပယောဂတွေဟာ ဘယ်ကနေစတာလဲ။ နောက် ဒီသင်တန်းတွေက ဘယ်လိုလည်ပတ်ပြီး Value transfer (သူများလက်ထဲက ပက်ဆံကို ကိုယ့်လက်ထဲ ရောက်အောင်လုပ်တာ) လုပ်နေကြလဲ။ လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ ဒီသင်တန်းတွေ.. တကယ်ရော လိုအပ်လား။

နောက်ဆုံး.. မပြေလည်တဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ဘယ်လိုမျိုးဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှုတွေ ရှိလဲဆိုတာကို ဒီဆောင်းပါးထဲမှာ ရှာဖွေ စုဆောင်းမိသမျှ ကိုးကားပြီး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။

◾အများစုသော ဒီလိုသင်တန်းတွေထဲမှာ Survivorship Bias (ရှင်သန်ကျန်ရစ်သူ အစွဲ) တွေ ရှိကြတယ်။ သဘောက လူတစ်ယောက် အောင်မြင်တာကို ကြည့်ပြီး သူ့နည်းတိုင်း လုပ်ရင် မုချမသွေအောင်မြင်မယ်ပေါ့။

ဒီအခါ သူတို့ရဲ့ လက်စွဲတော်စကားလုံးတွေထဲမှာ တစ်ချိန်က ဆင်းရဲတဲ့ဘဝကနေ ကြိုးစားရင်း အောင်မြင်ခဲ့လာကြတဲ့ လူပုဂ္ဂိုလ်တွေ၊ ဥပမာ - တရုတ်သူဌေးကြီး ဂျက်မားတို့ ဘာတို့။ ကျောင်းထွက်ပြီး ဘီလျံနာသူဌေးကြီး ဖြစ်လာတဲ့ လူတွေ၊ ဥပမာ - မတ်ခ်ဇူကာဘတ်တို့လိုလူတွေ ခဏခဏပါတယ်။ ကြားရလေ့ရှိတယ်။

ထိပ်တန်းရောက်နေသူ တစ်ယောက်တည်းကို Highlight ထိုးပြထားတယ်၊ ဒါပေမဲ့ ထောင်သောင်းများစွာသော လူတွေ ကျရှုံးနေတဲ့အပိုင်းကိုတော့ ချန်လှပ်ထားခဲ့ကြတယ်။ အရှုံးဆို လူတွေရဲ့ စိတ်ထဲ အားသိပ်မဖြစ်ဘူးလေ။ နိုင်နေ ပိုင်စေမှ စိတ်အားဖြစ်တာကိုး။ ရှင်သန်ကျန်သူအစွဲဆိုတာ ဒါကို ပြောတာ။

◾ပြောရရင်.. Selling Hope ပဲ။ အကျပ်အတည်းကာလကြားမှာ တဖြည်းဖြည်း မျှော်လင့်ချက်မဲ့လာတဲ့ လူတွေကို “ မျှော်လင့်ချက်တွေ ထိုးရောင်းတာ ” ။ ဒီသင်တန်း တက်လိုက်ရင်.. သူများထက် ခေါင်းတစ်လုံး၊ ခြေတစ်ဆုံး ပိုသာသွားမယ်။

အထွေထွေ ကျပ်တည်းလာတဲ့အတွက် “ အောင်မြင်ရေး ” နဲ့ ဆက်နွှယ်နေတဲ့စကားလုံးမှန်သမျှဟာ ထွက်ပေါက်ဖြစ်သွားတော့တာပဲ။ ကျွန်တော်တို့ စိတ်ထဲမှာ Motivational speech တွေ ကြားတဲ့အခါ စိတ်အခြေအနေနှစ်ခု ဖြစ်လေ့ရှိပါတယ်။ သတိထားမိကြမလား မသိ။

တစ်ခုက Dopamine Hit တဲ့၊ စိတ်ခွန်အားတက်ကြွစေတဲ့ စကားလုံးတွေကြားရင် ဒိုပါမင်တွေထွက်လာပြီး တိုးတက်အောင်မြင်လာတော့မဲ့လူလို ခံစားချက်မျိုး ရစေတယ် တဲ့။ ဒုတိယတစ်ခုက The Illusion of Action တဲ့၊ ဘာကိုပြောတာလဲဆိုတော့ အကြံပေးသင်တန်းတက်လိုက်တာမျိုးက တကယ်လက်တွေ့ မလုပ်နေတာမှန်း သိပေမဲ့ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာကျ “ငါ တစ်ခုခုလုပ်နေပြီဆိုတဲ့ စိတ်ခံစားချက်မျိုး” ကို ရတယ်။

ဒီအခြေအနေနှစ်ခုကို ကြုံရတယ်။ စကားလေးတစ်ခွန်းနဲ့ ပြောလို့ရတယ်၊ Passive action.. တဲ့။ လုပ်နေတာတော့ လုပ်နေတာပဲ ဒါပေမဲ့ အငြိမ်ကြီး။ ပြောချင်တာ အကြံပေးသင်တန်းတွေ များပြီး “ နိုင်ငံဆင်းရဲတွင်းနက် နေရတာ ” ဒါကြောင့်ပဲ၊ လက်တွေ့ သိပ်မဆန်ပေမဲ့ တကယ်တမ်းမှာ ကိုယ်အလုပ်လုပ်နေသလို ထင်ယောင်ထင်မှားမှုမျိုး ရစေတယ်။

◾မပြေလည်တဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ လူတွေဟာ အကျပ်ရိုက်လာတဲ့အခါမျိုးမှာ နောက်ထပ်လုပ်တတ်ကြတာက သူတို့ပြဿနာကို လမ်းပြပေး၊ အဖြေရှာပေးနိုင်မဲ့ Guru တွေကို တောင့်တ ရှာဖွေ ချဉ်းကပ်ရိုးထုံးစံ ရှိကြတယ်။ ဒါ့ကြောင့်ပဲ ပြောရမလားမသိ၊ ခုနောက်ပိုင်း ဆရာ့ဆရာကြီးတွေက ဆိုရှယ်မီဒီယာတခွင်မှာ သိပ်ပေါလာတာ။

ကိုယ်ပိုင်စဉ်းစားဆင်ခြင်ဉာဏ်ထက် သူပြောတာ ဟုတ်ပါ့ဆိုတဲ့စိတ်က အရင်ရောက်တာ။ အဲလို သင်တန်းဖွင့်နေတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်အများစုက Sunk Cost Fallacy ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ သင်တန်းလာတက်မဲ့လူတွေကို အကြောက်တရားတွေ ရိုက်ထည့်လေ့ရှိတယ်။

Sunk Cost Fallacy ဆိုတာကို နားလည်သလို ရှင်းပြရရင် အတိတ်မှာ ဆုံးရှုံးသွားတဲ့အရာကို ပြန်မရနိုင်မှန်းသိလျက်နဲ့ အနာဂတ်ထိ ဆက်ပြီး တွယ်ကပ်နေမိတဲ့ သဘောထား။ ကျွန်တော်ဉာဏ်မီသလောက် ဒီလိုမျိုးနားလည်မိပါတယ်။

ဥပမာ - စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတစ်ခုကို နှစ်နှစ်လောက် ရင်းပြီး လုပ်တယ်၊ အမြတ်မရတဲ့အပြင်ကိုမှ မွဲပါမွဲသွားတယ်။ ဒါပေမဲ့.. ဒီလောက်လုပ်လာတာပဲ၊ ပိုက်ဆံလဲ ကုန်သွားပြီ၊ ခု ထရပ်လိုက်ရင် ပိုတောင်ဆုံးရှုံးသွားမှာပဲအထင်နဲ့ အရှုံးခံပြီး ဆက်လုပ်တာ။

အဲဒါ Sunk Cost Fallacy ပဲ။ တိုးတက်ကြီးပွားရေး၊ အကြံသစ် ဉာဏ်သစ်သင်တန်းတော်တော်များများက ဈေးကြီးပေး တက်ရတာချည်းပဲ။ အဲတော့ တက်နေသူ အများစုရဲ့ စိတ်ထဲမှာ.. ဘယ်လိုလောင်းရိပ်မိကြလဲဆိုတော့ ဈေးကြီးရင် “ တန်ဖိုးကြီးမယ်၊ အလုပ်ဖြစ်မယ် ” ဆိုပြီး ထင်တော့တာ။ Prestige Pricing လို့ခေါ်တယ်။ ဈေးကြီးမှ ကောင်းတယ်ဆိုတဲ့ ခံစားချက်၊ တကယ်အောင်မြင်စေမဲ့ သင်တန်းဆိုပြီး ထင်သွားစေတာ။

“ ဆရာငတ် လမ်းပျောက်နေကြတဲ့ လူငယ်အများစုဟာ ” The Guru effect (ဆရာတင်ခြင်း သက်ရောက်မှု) မိကြတော့တာပဲ။

တစ်ခါ၊ တက်နေရင်း.. အလုပ်မဖြစ် ကိုယ့်အတွက် အကျိုးမဲ့သလို ဖြစ်လာခဲ့နေရင်တောင် “ ဈေးကြီးပေး တက်ထားရတာပဲ၊ အခုလောက်ထိ တက်ထားမှတော့ မထူးတော့ပြီဆိုပြီး အထင်ရောက် ” ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်ဖျောင်းဖျပြီး မှားနေတာကို လက်မခံချင်တော့တာ။ တက်လက်စဆက်တက်နေတော့တာ။ ဈေးကြီးတာကိုး။

🔳
အိုခေ ဒါဖြင့် ဒီသင်တန်းတွေက ဘယ်လိုမားကတင်းနည်းတွေကို သုံးပြီးတော့ ဈေးကွက်ထဲထိုးဖောက်နေကြသလဲ။ အများကြီးရှိကြတဲ့အထဲကမှ ဒီကပုဂ္ဂိုလ်အများစု သုံးလေ့ရှိကြတဲ့ အကွက်လေးတွေကို လိပ်ပတ်လည်အောင် ပြောပြပါမယ်။

◾The "Rags to Riches" Story (ဆင်းရဲတဲ့ဘဝကနေ ချမ်းသာလာတဲ့ စတိုရီ)

အရင်တုန်းက ဘယ်လိုဘဝမျိုး နေခဲ့ရတယ်၊ အခုတော့ ဒီဖော်မြူလာတွေကြောင့် ချမ်းသာလာတာ စသဖြင့်တွေပါပဲ။ သူတောင် ခုလိုမျိုး အောင်မြင်ချမ်းသာလာတာပဲ၊ ငါလဲ မအောင်မြင်စရာမရှိဘူးဆိုတဲ့ Relatable တစ်ခုကိုဖန်တီးတာ။ တစ်နည်း The Hero's Journey ပဲ၊ ဒီဇာတ်လမ်းထဲမှာ ဘယ်လိုလျှို့ဝှက်ချက်တွေတွေ့ပြီး ဘယ်လိုအောင်မြင်ခဲ့တာပါပေါ့။

◾Showcasing the Lifestyle (လူနေမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားကြောင်းကို ဗန်းပြ)

သင်တန်းပြပုဂ္ဂိုလ်တွေကို ကြည့်လိုက်ရင် အမြဲတမ်းတက်ကြွနေတာ၊ ဗဟုသုတ ဟင်းအိုးကြီးသဖွယ် ဂိုက်ဖမ်းပြနေတာ၊ လူတိုင်းနဲ့ အဆင်ပြေချောမွေ့ပြီး သူတို့ဦးဆောင်နိုင်ကြောင်း ပြနေလေ့ရှိတယ်။ Visual Symbols လုပ်တာပဲ။ ငါကိုယ်တိုင် ကားရှိတယ်၊ ဘရန်းပဲကိုင်တယ်၊ စီးပွားရေးအများကြီးပိုင်တယ်။ ဒီကတဆင့် Status Signaling တွေ ပါလာမယ်။ ဒီသင်တန်းက ငါ့လို အနေအထားတစ်ခုအထိ ရောက်အောင် လုပ်နိုင်ကြောင်း သွယ်ဝိုက်မက်ဆေ့ချ်တွေ ပေးကြတယ်။

◾FOMO & Scarcity (အရေးတကြီး အပူတပြင်းလုပ်မှ ရမယ်ဆိုပြီး ဆိုက်ကိုထည့်တာ)

FOMO (Fear of Missing Out) ကတော့ ဈေးကွက်သမားတွေ.. ခဏသုံးနေကျ အကွက်ပဲ။ စားသုံးသူရဲ့ Pain Point ကို ရှာမယ်၊ ငါတို့ထုတ်ကုန်ကို မသုံးသေးရင် ခေတ်မမီဘူး အဆင့်အတန်းမရှိဘူး စတဲ့ စိုးရိမ်မှုရောက်အောင် ရောင်းတာ။ အောင်မြင်ရေး အကြံပေးသင်တန်းအများစုမှာလဲပဲ အဲလိုပဲ၊ လူတွေရဲ့ Pain point နောက်ကို လိုက်နေကြတဲ့ထုတ်ကုန်တွေ။ “ ၂၀၂၆ ရောက်ပြီ ဒါတွေ မသိသေးဘူးဆိုရင် လူဖြစ်ရှုူံးတာတို့၊ သင်တန်းဦးရေ ပြည့်ဖို့ အချိန်မကျန်တော့ဘူး နောက်ဆုံးအခွင့်အရေးတို့ ” ဒီလိုစကားလုံးတွေကို သုံးပြီး Limited seat - ထိုင်ခုံနေရာ ကန့်သတ်ပလိုက်တာ။ ပြီးရင်.. အရင်က ငါးသိန်းတန်သင်တန်း၊ အခု တက်ချင်သူတွေ များနေလို့ “ ငါးသောင်းအထိတောင် လျှော့ချထားတယ် ” ဆိုပြီး Urgency Saturation (အရေးတကြီး လုပ်မှရမယ် မဟုတ်ရင် ခင်ဗျားဘဝသွားပြီ) ဖန်တီးပြန်။

◾Use of "Buzzwords (ခေတ်ပေါ် စကားလုံးအဆန်းတွေ သုံးပြီး ကြော်ငြာ)

ဥပမာ - Financial Freedom (ငွေကြေး လွတ်မြောက်မှု လမ်းညွှန်ချက်တွေ)၊ Mindset Shift (အတွေးအခေါ်တွေ ပြောင်းလဲဖို့ လမ်းညွှန်ချက်တွေ)၊ Passive income တွေ၊ Manifestation တွေ၊ မြန်မာဝေါဟာရဆို ဩဇာအာဏာ, ခေါင်းဆောင်မှု, စွန့်ဦးတီထွင်, အဋ္ဌာရသ* စသဖြင့်စကားတွေ သုံးနှုန်းပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ဉာဏ်အမြော်အမြင်များ ချို့တဲ့နေ..(ချို့တဲ့အောင် ဖုံဖော်ခံထားရတဲ့) လူငယ်တစ်စုကို အဓိကပစ်မှတ်ထားကြတယ်။

◾Social Proof & Testimonials (အရင်တုန်းက ငါတို့ဆီမှာ သင်တန်းတက်ဖူးတဲ့ မောင်ဘယ်သူက ဘယ်လိုမျိုး ထွန်းပေါက်နေတာကို ပြန်အသုံးချ)

ဒီသင်တန်းတက်ပြီး မောင်ဘယ်သူက တစ်လအတွင်းတင် သိန်း ဘယ်လောက်ရှာနိုင်တယ် ပေါ့။ အဲလို Testimonial (သင်တန်းသားဟောင်း ထောက်ခံချက်) တွေ ယူပြီးတော့ ကြော်ငြာပေါ် ကြော်ငြာဆင့် (သူတို့အမြင်မှာတော့ Sale copy) ပေါ့လေ။ အဲလို အုပ်စုအားကို အသာစီးယူပြီး ဒီမှာ လာတက်ဖူးတဲ့လူတွေ အခု အောင်မြင်နေပြီဆိုတဲ့ အမြင်တွေပေးကြတယ်။

◾Creating a "Tribe" (အောင်မြင်မဲ့လူတွေဖြစ်ကြောင်း အသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခု ဖန်တီးပုံဖော်ထား)

သဘောက ဒီမှာမတက်ဖူးဘဲ အလကားလာပြောနေတဲ့လူတွေက ဘာမဟုတ်ဘူး။ ငါတို့က နေရာကောင်းတစ်ခု ရမဲ့လူတွေမို့ ဒီသင်တန်းမှာ စုဖွဲ့တွေ့ရတာ။ ဒါကို Marketing နယ်ပယ်မှာ Cult-like Marketing လုပ်တယ်လို့ဆိုတယ်။ တူရာဂိုဏ်းတစ်ခုဖွဲ့၊ ပြီးရင် သင်တန်းဆရာကို လိုလားစွာ ပုံအပ်ပါကြောင်း(ဝေဖန်သံကို ဂရုမစိုက်ကြောင်း) ဝိုင်းဝန်းမ,ကြတာ။

ဆိုတော့ ဒီ (၆) နည်းကို အခြေခံအားဖြင့် သုံးနေကြတာ တွေ့ရပါတယ်။

🔳
ဒီစာပုဒ်ရဲ့ အလယ်အပိုင်းဖြစ်တဲ့ Success Coaching /Motivational Speaking Industry တွေ များလာနေပေမဲ့ နိုင်ငံက ဘာလို့ ပြာပုံကြီးဖြစ်လာသလဲဆိုတဲ့ အကြောင်း။

◾ခပ်တိုတို ပြောရင် အဲလိုသင်တန်းမျိုးတွေက လူတွေရဲ့ မျှော်လင့်ချက်မဲ့မှုကို အမြတ်ထုတ်နေကြတာ၊ ဒါမျိုး ပြောရင် တချို့စိတ်ဆိုးလိမ့်မယ်။ မတတ်နိုင်ဘူး၊ အမှန်တရားပဲလေ။

နိုင်ငံတစ်ခု တိုးတက်မှု ညွှန်းကိန်းရဲ့ အဓိက အသက်တွေက ကုန်စည်နဲ့ ဝန်ဆောင်မှုပဲ။ အခု ဒီသင်တန်းအများစုက တစ်ဖက်က ငွေကြေးကို တစ်ဖက်ပြောင်းအောင် လုပ်ရုံပဲရှိတာ။ သင်တန်းသားဆီက ပိုက်ဆံ သင်တန်းဆရာဆီကို ရောက်သွားပေမဲ့ ကုန်စည် (Goods) တစ်ခု ပိုထွက်မလာဘူး။

ဆိုပါစို့ ဂျာမဏီ။ ဂျာမဏီမှာ လက်တွေ့ ကုန်ပစ္စည်းထုတ်ရတဲ့ Vocational training တွေ ပိုများတယ်။ ရလဒ်အနေနဲ့ သူတို့နိုင်ငံက ကားတွေ ကမ္ဘာ့အဆင့်မီတယ်။ နိုင်ငံလဲပဲ ချမ်းသာလာတယ်။ နိုင်ငံရေးစနစ် ကောင်းလို့လေ အဲဒါက ဆိုလဲ မမှားပါ။ ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ဆီမှာ နိုင်ငံရေးစနစ်ကောင်းလာရင်တောင် သင်တန်းဒီ့ထက်မက ပိုများလာဖို့ပဲ ရှိတယ်။

ဒီမှာရှိတဲ့ လူအများစုက တက်ကျမ်းလောင်းရိပ်မိနေကြဆဲဖြစ်သလို အဲဒါကို ရေကန်သင့် ကြာသင့်စောင့်နေတဲ့လူလဲပဲ ရှိနေတယ်။ ဒါတွေကို ချွတ်ဖို့လိုတယ်။ ယူအက်စ်နိုင်ငံက ဒေတာတစ်ခု၊ အဲမှာလဲ Self-help သင်တန်းတွေ မှိုလိုပေါ။ ၈၀ % သောသင်တန်းသားတွေ သင်တန်းပြီးသွားလို့ သူတို့ရဲ့ စီးပွားရေးအခြေအနေတွေ တိုးတက်လာလားဆို မတက်လာဘူး။ သင်တန်းပို့ချသူကပဲ သူဌေးဖြစ်သွားတာ။

အမေရိကန်သမ္မတ အေဗရာဟင် လင်ကွန်းတစ်ယောက် ဖယောင်းတိုင်နဲ့စာဖတ်လို့ သမ္မတဖြစ်လာတယ်ဆိုတာကို ကြည့်ပြီး “ မျှော်လင့်ချက်မဲ့နေသူတွေကို ဖယောင်းတိုင် တစ်ယောက်တစ်ထုပ်စီ သွားပေးနေလို့မှ မရတာ ” လေ။

◾ကြာတော့ လူငယ်အရင်းအမြစ်တွေဟာ လမ်းလွဲကုန်တာပဲ။ တကယ်လေ့လာလိုက်စားရမဲ့ပညာရပ်တွေမှာကျ လေ့လာရကောင်းမှန်းမသိဘဲ၊ အပြောကောင်းတဲ့သူ ခေါ်ရာနောက် တကောက်ကောက်ပါသွားတယ်။ တခြားရင်းရမဲ့အရာမှာ ငွေကြေးစီးဆင်းမှုမရှိတော့ဘဲ စကားလုံးတွေအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံလာကြတာ။

သူတို့တွေ စွဲကိုင်ထားတဲ့ မူအများစုက လူတစ်ယောက်ရဲ့ဘဝ မတိုးတက်ရခြင်းဟာ စာမဖတ်လို့၊ မကြိုးစားလို့၊ လူတွေ စိတ်ထားမကြံ့ခိုင်လို့၊ လွယ်လွယ်အရှုံးပေးတာ ပျော့လို့ညံ့လို့၊ အစရှိတဲ့မူဝါဒကို အခြေခံပြီး မားကတင်းလုပ်ပါတယ်။

ဒီအခါ လူတွေရဲ့ သိမ်ငယ်မှု၊ မျှော်လင့်ချက်မဲ့မှု၊ ကြောက်စိတ်၊ အားငယ်စိတ်၊ ခိုကိုးရာမဲ့စိတ်၊ မလုံခြုံတဲ့စိတ်တွေက အသုံးချစရာ ရောင်းကုန်ဖြစ်လာပါတော့တယ်။ ဆိုပါစို့ဗျာ လူတောမတိုးရဲဘူးဆို ဒီသင်တန်းလာတက် လူတွေကြားထဲ “ အကောင် ” ဖြစ်လာလိမ့်မယ်၊ လူရှေ့သူရှေ့ စကားမပြောရဲလား ဒါဆို “ ဒီသင်တန်းက ပညာရှိသုခမိန်တစ်ပါးလို စကားပြောတတ်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ် ” စသဖြင့်ပဲ။

မော်တီဗေးရှင်နယ် စပီကာတွေ မသိတာလား၊ သိရဲ့သား မျက်စိမှိတ်ထားကြလားမသိ၊ လူတစ်ယောက် လက်လျှော့ရခြင်းဟာ Learned Helplessness လို့ခေါ်တဲ့ ကိုယ်သင်ထားတဲ့အရာက အကူအညီမဲ့တဲ့ အခြေအနေသုံးခုကြောင့် ဖြစ်တာ။ စာမဖတ်လို့၊ မကြိုးစားလို့ဆိုပြီး ယတိပြတ်ပြောလို့မရဘူး။

၁။ ကိုယ်ထိန်းချုပ်လို့ မရတဲ့အခြေအနေ Uncontrollable bad events တွေ။ စစ်ပွဲ၊ နိုင်ငံရေးပဋိပက္ခ၊ ကပ်ဘေးသင့်တာမျိုးတွေကို တစ်ကြိမ်ထက်မက အကြိမ်ကြိမ် ကြုံနေရတယ်။

၂။ အဲလိုကြုံနေရတဲ့အခါ ကိုယ့်စိတ်ထဲ ဘာကိုမှ ထိန်းချုပ် မရတော့ဘူးလို့ လက်ခံသွား၊ Perceived lack of control ဖြစ်သွားတာ။ “ ငါဘယ်လိုပဲ ကြိုးစားကြိုးစား နိုင်ငံရေးက ဒီလိုပုံနဲ့တော့ တိုးတက်လာမှာ မဟုတ်ဘူး ” လို့ ယုံကြည်သွားတာ။

၃။ နောက်ဆုံးတစ်ဆင့်၊ အကူညီမဲ့ အမူအကျင့်တွေ ပိုတိုးလာပြီး နောက်ပိုင်းပြောင်းလဲတဲ့အခြေအနေတွေ ကြုံလာရင်တောင် “ ဆက်ကြိုးစားလိုစိတ်မရှိတော့ဘူး ” ၊ ထူးလဲ မထူးတော့ဘူးဆိုပြီး လက်ခံသွားတာ။ ဒါဟာ လက်လျှော့လိုက်တဲ့အဆင့် (Passive resignation) ပဲ။

◾ပြောချင်တာက အောင်မြင်ရေး ကြီးပွားရေး အကြံပေးသင်တန်းတွေက လူတွေကို “ ခဏတာ စိတ်ကြွအောင် ” ပဲ လုပ်ပေးနိုင်ပြီး လူတွေရဲ့ Learned Helplessness ကို မကျော်လွှားနိုင်ဘူး။ သူတို့မှာ အဲဒီအတွက် တည်ဆောက်ထားတဲ့အဖြေမရှိဘူး။

🔳
အောင်မြင်တိုးတက်ရေးသင်တန်းတွေ မှိုလိုပေါလာရခြင်းရဲ့ အဓိက ဇာစ်မြစ်တွေကတော့ -

၁။ လူမှုအဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တက်လှမ်းဖို့ ခက်ခဲလာတာ (Social Mobility Barrier) ၊ ရထားတဲ့ဘွဲ့က အလုပ်မဖြစ်တဲ့အခါ၊ အလုပ်အကိုင်အခွင့်အလမ်းနဲ့ ဥပဒေတွေက လူမှုအဆင့်အတန်းကို မြှင့်တင်မပေးနိုင်တဲ့အခါ၊ စနစ်ပြင်ပကနေ “ လူမှုအဆင့်အတန်းမြင့်ဖို့၊ အောင်မြင်ဖို့ ” ရှာကြတယ်။

၂။ နိုင်ငံရေးနဲ့ စီးပွားရေးမတည်ငြိမ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့စိုးရိမ်စိတ် (The Insecurity Gap) ၊ ဒီစိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှုတွေဟာ Demand (ဝယ်လိုအား) ဖြစ်လာတယ်။ အပေါ်ပြောသွားတဲ့ သိမ်ငယ်စိတ်၊ အားငယ်စိတ်၊ မျှော်လင့်ချက်မဲ့တဲ့စိတ်၊ ဆောက်တည်ရာမရတဲ့စိတ်၊ စိုးရိမ်စိတ်တွေဟာ “ ရောင်းကုန် ” ဖြစ်လာ။

၃။ အကြံပေးလုပ်ငန်း၊ ဒီအထဲ စီးပွား ကြီးပွား အောင်မြင် တိုးတက် လူတစ်လုံးသူတစ်လုံးဖြစ်နည်း စတဲ့အရာတွေ အကုန်ပါတယ်။ ဒီလုပ်ငန်းတွေကို ဥပဒေနဲ့မထိန်းကျောင်းနိုင်တော့ သူလဲ ဆရာတက်လုပ်၊ ငါလဲ ဆရာတက်လုပ်ကြတာ။ အားကိုးရာမဲ့သူတွေက ချဉ်းကပ်မှာကိုး။ King မရှိဘဲ အကုန်လုံး King maker တွေချည်း စုပြုံလာတော့တာပဲ။

စိတ်ပညာရှင် Albert Bandura ပြောဖူးတာ၊ Optimistic self-beliefs, if unaccompanied by requisite skills, are likely to result in discouraging failures. သတဲ့။ ဘာပြောတာလဲဆိုတော့ “ လိုအပ်တဲ့ကျွမ်းကျင်မှုတွေ မပါဘဲ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ယုံကြည်နေခြင်းဟာ စိတ်ပျက်ဖို့ကောင်းတဲ့ အရှုံးရလဒ်ကိုပဲ ရရှိစေတယ် ” ဆိုပဲ။ သဘောက အောင်မြင်ရေးသင်တန်းတွေက.. “ Hard skill မပါတဲ့ ယုံကြည်မှု.. ” ကို ရောင်းတာ။ Innovation မဟုတ်ကြတဲ့ Motivation ကို ရောင်းတာ။

◾အခုပြောခဲ့သမျှ ဒီကွင်းဆက်တွေဟာ တစ်ခုနဲ့တစ်ခုက ချိတ်ဆက်တယ်။ အဲလိုနည်းနဲ့ ပိုက်ဆံရှာနေတဲ့လူတွေကလဲ စာအသင့်အတင့်တတ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ သူတို့ရဲ့တကယ့်တကယ်စီးပွားရေးဟာ ထုတ်ကုန်မဟုတ်ဘဲ၊ “ အကြံပေး ထုတ်ကုန် ”ပဲ၊ တစ်နည်း လူတွေရဲ့စိုးရိမ်စိတ်ဟာ သူတို့ရဲ့ ဝယ်လိုအား၊ တစ်နည်းအားဖြင့် လူတွေရဲ့မျှော်လင့်ချက်မဲ့မှုဟာ ရောင်းကုန်ပဲ။

လူငယ်တွေ လမ်းပျောက်နေတာကိုပဲ သူတို့ မြင်ကြတယ်။ တကယ်တမ်း လမ်းဖျောက်ခံထားရတာကို သူတို့မမြင်ကြ မသိကြတာ များတယ်။ ဒီလောက်ဆို လိပ်ပတ်လည်ပြီလို့ ယူဆပါတယ်။ အဆုံးထိဖတ်ပေးလို့ ကျေးဇူးပါ။

ဘုန်းမောင်ဦး
မတ် ၁၉၊ ၂၀၂၆။

Ref:
1. Seligman, M. E. P. (1972). "Learned Helplessness".
2. Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. W.H. Freeman.
3. Ehrenreich, B. (2009). Bright-sided: How Positive Thinking Is Undermining America. Metropolitan Books.
4. Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown Business.
5. The Antidote: Happiness for People Who Can't Stand Positive Thinking
6. Stand Firm: Resisting the Self-Improvement Craze (Svend Brinkmann)
7. Sham: How the Self-Help Movement Made America Helpless (Steve Salerno)

06/03/2026

The Cobra Effect (မြွေဟောက်သက်ရောက်မှု) ဆိုတာ
ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းဖို့ ကြိုးစားရာမှာ မူလရည်ရွယ်ချက်နဲ့ လွဲချော်ပြီး ပြဿနာကို ပိုဆိုးသွားစေတဲ့ အခြေအနေမျိုးကို စီးပွားရေးနဲ့ နိုင်ငံရေးလောကမှာ "Cobra Effect" (မြွေဟောက်အာနိသင်) လို့ ခေါ်ဆိုလေ့ရှိပါတယ်။ ဒီဝေါဟာရဟာ မူဝါဒချမှတ်သူတွေ၊ စီမံခန့်ခွဲသူတွေအတွက် မရည်ရွယ်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ အကျိုးဆက်တွေ (Unintended Consequences) ကို သတိပြုမိစေဖို့ အရေးပါတဲ့ သင်ခန်းစာတစ်ခု ဖြစ်လာပါတယ်။ ဒီသဘောတရားကို ဂျာမန်စီးပွားရေးပညာရှင် Horst Siebert က သူရေးသားခဲ့တဲ့ စာအုပ်မှာ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့တာဖြစ်ပြီး သမိုင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်ကို အခြေခံထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

အိန္ဒိယနိုင်ငံကို ဗြိတိသျှတို့ အုပ်ချုပ်ခဲ့စဉ် ကာလတစ်ခုက ဖြစ်ပါတယ်။ အဲ့ဒီအချိန်မှာ ဒေလီမြို့ (Delhi) အတွင်း မြွေဟောက်တွေ အလွန်များပြားနေတာကြောင့် အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်းက တာဝန်ရှိသူတွေ အတော်လေး စိုးရိမ်ပူပန်ခဲ့ကြပါတယ်။ မြွေဟောက်ဆိုတာ အဆိပ်ပြင်းတဲ့ သတ္တဝါဖြစ်တာကြောင့် ပြည်သူလူထုရဲ့ အသက်အန္တရာယ်ကို ခြိမ်းခြောက်နေတဲ့ ပြဿနာကြီးတစ်ခု ဖြစ်နေခဲ့ပါတယ်။ ဒါကို ဖြေရှင်းဖို့အတွက် ဗြိတိသျှအစိုးရက ရိုးရှင်းပြီး ထိရောက်မယ်လို့ ယူဆရတဲ့ နည်းလမ်းတစ်ခုကို အသုံးပြုခဲ့ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ "ဆုကြေးငွေပေးတဲ့ စနစ်" (Bounty System) ပါပဲ။ သတ်ဖြတ်ပြီးသား မြွေဟောက်အသေကောင် လာပြနိုင်သူတိုင်းကို ဆုကြေးငွေ ပေးမယ်လို့ ကြေညာလိုက်ပါတယ်။

ကနဦးပိုင်းမှာတော့ ဒီစီမံကိန်းဟာ အလွန်အောင်မြင်တဲ့ပုံ ပေါက်ခဲ့ပါတယ်။ ဒေသခံတွေဟာ ဆုကြေးငွေ ရလိုတာကြောင့် မြွေဟောက်တွေကို အားတက်သရော လိုက်လံသတ်ဖြတ်ခဲ့ကြပြီး အစိုးရဆီ လာရောက်အပ်နှံခဲ့ကြပါတယ်။ မြွေကောင်ရေ လျော့ကျသွားမယ်လို့ မျှော်လင့်ရပေမယ့် ရေရှည်မှာတော့ မထင်မှတ်ထားတဲ့ စီးပွားရေးဆန်တဲ့ တုံ့ပြန်မှုတစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပါတယ်။ ဒေသခံတွေဟာ တောထဲမှာ မြွေလိုက်ရှာပြီး သတ်ဖြတ်ရတာ အန္တရာယ်များသလို အချိန်ကုန်ကြောင်း သဘောပေါက်လာကြပါတယ်။ ဒါ့အပြင် မြွေတွေ ရှားပါးသွားရင် သူတို့ရဲ့ ဝင်ငွေလမ်းကြောင်း ပိတ်သွားနိုင်တယ်ဆိုတာကိုပါ တွေးမိလာကြပါတယ်။
ဒီအခါမှာတော့ ဉာဏ်များတဲ့ လူတစ်စုက မြွေဟောက်တွေကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်မယ့်အစား အိမ်မှာပဲ မြွေဟောက်မွေးမြူရေး လုပ်ငန်းတွေ စတင်လုပ်ကိုင်လာကြပါတော့တယ်။ သူတို့က မြွေတွေကို သားဖောက်တယ်၊ ပြီးရင် သတ်ပြီး အစိုးရဆီသွားကာ ဆုကြေးငွေ ထုတ်ကြပါတယ်။ အစိုးရက မြွေသေကောင်တွေ လက်ခံရရှိနေတုန်းမို့ စီမံကိန်းအောင်မြင်နေတယ်လို့ ထင်မှတ်နေပေမယ့် လက်တွေ့မှာတော့ ဒေလီမြို့ရဲ့ မြွေဟောက်ဦးရေဟာ လျော့ကျသွားခြင်း မရှိဘဲ မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းတွေကြောင့် ပိုတိုးပွားလာနေပါတယ်။

ကာလအတန်ကြာတဲ့အခါမှာတော့ ဗြိတိသျှအစိုးရဟာ ဒီမသမာမှုကို ရိပ်မိသွားပါတယ်။ မြွေသေကောင်တွေသာ အဆက်မပြတ် လာပို့နေကြပေမယ့် မြို့ထဲမှာ မြွေအန္တရာယ် မလျော့ပါးသွားတာကို သတိထားမိပြီး စုံစမ်းကြည့်တဲ့အခါ မြွေမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းတွေ တွင်ကျယ်နေတာကို တွေ့ရှိသွားပါတယ်။ ဒါကြောင့် အာဏာပိုင်တွေက ဆုကြေးငွေပေးတဲ့ အစီအစဉ်ကို ချက်ချင်း ရပ်ဆိုင်းလိုက်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီဆုံးဖြတ်ချက်က အခြေအနေကို ပိုဆိုးသွားစေပါတယ်။ မြွေမွေးမြူသူတွေအနေနဲ့ ဆုကြေးငွေ မရတော့တဲ့အခါ တန်ဖိုးမရှိတော့တဲ့ မြွေတွေကို ဆက်ပြီး အစာကျွေး မွေးထားဖို့ မလိုတော့ပါဘူး။ ဒါကြောင့် သူတို့ မွေးထားတဲ့ မြွေဟောက်တွေကို မြို့လယ်ခေါင်နဲ့ လူနေရပ်ကွက်တွေထဲကို ဒီအတိုင်း လွှတ်ပေးလိုက်ကြပါတော့တယ်။

ရလဒ်ကတော့ စီမံကိန်း မစတင်ခင်ကထက် ဒေလီမြို့မှာ မြွေဟောက်တွေ ပိုမိုများပြားသွားတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့ ကြိုးစားရင်းနဲ့ မူလပြဿနာထက် ပိုကြီးမားတဲ့ အကျပ်အတည်းကို ဖန်တီးမိလိုက်သလို ဖြစ်သွားပါတယ်။ ဒါဟာ Incentive (မက်လုံးပေးမှု) တစ်ခုကို ဖန်တီးတဲ့အခါ လူတွေရဲ့ ပြောင်းလဲသွားနိုင်တဲ့ အပြုအမူကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားမိရင် ဘယ်လောက် အန္တရာယ်များတယ်ဆိုတာကို ပြသနေပါတယ်။
ဒီလို ဖြစ်ရပ်မျိုးဟာ အိန္ဒိယတစ်ခုတည်းမှာ ဖြစ်ခဲ့တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၊ ဟနွိုင်းမြို့ကို ပြင်သစ်တွေ အုပ်ချုပ်စဉ် ၁၉၀၂ ခုနှစ်ဝန်းကျင်ကလည်း အလားတူ ဖြစ်ရပ်မျိုး ကြုံတွေ့ခဲ့ရဖူးပါတယ်။ ဟနွိုင်းမြို့မှာ ကြွက်သောင်းကျန်းမှုကြောင့် ပလိပ်ရောဂါ အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရတဲ့အတွက် ပြင်သစ်အာဏာပိုင်တွေက ကြွက်နှိမ်နင်းရေး စီမံချက် ချမှတ်ခဲ့ပါတယ်။ သူတို့ကတော့ ကြွက်အသေကောင်ကို သယ်လာစရာမလိုဘဲ သတ်ပြီးသား ကြွက်ရဲ့ "အမြီး" ကို ဖြတ်ပြီး လာပြရင် ဆုကြေးငွေပေးမယ်လို့ ကြေညာခဲ့ပါတယ်။

သိပ်မကြာခင်မှာပဲ ဟနွိုင်းမြို့ထဲမှာ အမြီးပြတ်နေတဲ့ ကြွက်တွေ လျှောက်သွားနေတာကို တွေ့လာရပါတယ်။ ဒေသခံတွေက ကြွက်တွေကို ဖမ်းပြီး အမြီးပဲ ဖြတ်ယူကာ ဆုကြေးသွားထုတ်ကြပြီး၊ ကြွက်ကိုတော့ မသတ်ဘဲ ပြန်လွှတ်ပေးလိုက်ကြလို့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ကြွက်တွေ မျိုးပွားမှသာ သူတို့အတွက် အမြီးတွေ ပိုရနိုင်ပြီး ဝင်ငွေဆက်ရနေမှာ ဖြစ်လို့ပါပဲ။ တချို့ဆိုရင် ကြွက်မွေးမြူရေးခြံတွေပါ ထောင်ပြီး စီးပွားဖြစ် လုပ်ကိုင်လာကြတဲ့အထိ အခြေအနေ ဆိုးရွားခဲ့ပါတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်တွေကနေ ပေါ်ထွက်လာတဲ့ "Cobra Effect" ဆိုတဲ့ သင်ခန်းစာကတော့ ရိုးရှင်းပါတယ်။ ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းရာမှာ ရလဒ်တစ်ခုတည်းကိုပဲ ကြည့်ပြီး ဆုကြေးငွေ သို့မဟုတ် ဒဏ်ကြေးငွေ သတ်မှတ်လိုက်တဲ့အခါ လူတွေက ပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့ မကြိုးစားဘဲ ထိုဆုကြေးကို ရဖို့ (သို့မဟုတ်) ဒဏ်ကြေးကနေ လွတ်ဖို့အတွက်ပဲ နည်းလမ်းရှာကြလေ့ရှိတယ် ဆိုတာပါပဲ။ ဒါကြောင့် ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်တွေမှာ မူဝါဒတစ်ခု မချမှတ်ခင် ဒီမူဝါဒကြောင့် ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးတွေနဲ့ လူတွေရဲ့ တုံ့ပြန်မှုပုံစံတွေကို သေချာထည့်သွင်း စဉ်းစားကြဖို့ အမြဲ သတိပေးလေ့ရှိပါတယ်။ ဒါကို လက်တွေ့စီးပွားရေးထဲက ကုန်ထုတ်လုပ်ရေးအပိုင်းနဲ့ ချိတ်ဆက်ကြည့်လို့ရပါတယ်။ ဥပမာ ထုတ်ကုန်ပစ္စည်းကို အရေအတွက်များများနဲ့ အချိန်တိုအတွင်းရနိုင်ဖို့ နေ့စား လစားနဲ့မဟုတ်ပဲ အရေအတွက်နဲ့ ပုတ်ပြတ်လုပ်ခွင့်ပေးလိုက်တဲ့အခါ အရေအတွက်များများရပေမယ့် ကွာလတီမမီတာ အလေအလွင့် အပျက်အစီးများတဲ့ ဘေးထွက်ဆိုးကြိုးမျိုး။

Cobra Effect သဘောတရားကို မူလက စီးပွားရေးနဲ့ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒတွေမှာ စတင်ပြောဆိုခဲ့ကြပေမယ့် ဒီနေ့ခေတ်မှာတော့ လူမှုဗေဒ၊ နည်းပညာနဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှု နယ်ပယ်အစုံမှာပါ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ချိတ်ဆက် စဉ်းစားလာကြပါတယ်။ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအရဆိုရင်တော့ ဒါကို "Perverse Incentive" (လွဲချော်သွားသော မက်လုံးပေးမှုများ) လို့ ခေါ်ဆိုနိုင်ပြီး ကောင်းမွန်တဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ စတင်ခဲ့ပေမယ့် လက်တွေ့မှာ လူတွေရဲ့ အကျိုးစီးပွား ရှာဖွေလိုစိတ်ကြောင့် ရလဒ်တွေ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားတဲ့ အခြေအနေမျိုးပါပဲ။

သမိုင်းဆိုင်ရာ တန်ဖိုးကြီးမားတဲ့ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုနဲ့ ချိတ်ဆက်ကြည့်မယ်ဆိုရင် ရှေးဟောင်းသုတေသနလောကမှာ ဖြစ်ခဲ့တဲ့ ပင်လယ်သေ စာလိပ်များ (Dead Sea Scrolls) ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု ဖြစ်စဉ်ကို ဥပမာ ပေးလို့ရပါတယ်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ်ဝန်းကျင်က ဒီရှေးဟောင်း ကျမ်းစာလိပ်တွေကို စတင်တွေ့ရှိချိန်မှာ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တွေက ဒေသခံ Bedouin လူမျိုးတွေကို ရှာဖွေရေးမှာ အကူအညီ တောင်းခဲ့ကြပါတယ်။ ပညာရှင်တွေက စာလိပ် အပိုင်းအစ တစ်ခုရတိုင်း ဆုကြေးငွေ ပေးမယ်လို့ ကမ်းလှမ်းခဲ့ကြပါတယ်။ ရည်ရွယ်ချက်ကတော့ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေ အမြန်ဆုံး စုစည်းမိဖို့ပါပဲ။ ဒါပေမယ့် ရလဒ်ကတော့ ဝမ်းနည်းစရာ ကောင်းသွားခဲ့ပါတယ်။ ဒေသခံတွေက စာလိပ်အကောင်းကြီး တစ်ခုလုံးကို ယူလာရင် ပိုက်ဆံတစ်ခါပဲ ရမယ်ဆိုတာ တွက်မိသွားကြပြီး၊ မူလစာလိပ်ကြီးတွေကို အပိုင်းအစတွေ အများကြီးရအောင် ကိုယ်တိုင် ဆုတ်ဖြဲပစ်လိုက်ကြပါတော့တယ်။ အပိုင်းအစ များလေလေ ပိုက်ဆံပိုရလေလေ ဖြစ်သွားတာကြောင့် တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်တဲ့ သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများစွာဟာ မူလရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။

ဒီသဘောတရားကို နည်းပညာနဲ့ ရုံးလုပ်ငန်းခွင်တွေမှာလည်း Goodhart’s Law (ဂွတ်ဟတ် ဥပဒေ) ဆိုတဲ့ အမြင်နဲ့ ချိတ်ဆက်ကြည့်နိုင်ပါသေးတယ်။ အဲဒါကတော့ "အတိုင်းအတာ ပေတံတစ်ခုကို ရည်မှန်းချက် ပန်းတိုင်အဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်၊ အဲဒီ ပေတံဟာ အသုံးမဝင်တော့ဘူး" ဆိုတဲ့ သဘောတရားပါ။ ဥပမာ - ဆော့ဖ်ဝဲလ် ကုမ္ပဏီတစ်ခုက ပရိုဂရမ်မာတွေကို သူတို့ရေးတဲ့ "ကုဒ်လိုင်း အရေအတွက်" (Lines of Code) အပေါ် မူတည်ပြီး လစာဘောနပ်စ် ပေးမယ်လို့ သတ်မှတ်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ ရည်ရွယ်ချက်က အလုပ်များများ ပြီးဖို့ ဖြစ်ပေမယ့်၊ ပရိုဂရမ်မာတွေက ဆုကြေးရဖို့အတွက် တိုတိုနဲ့လိုရင်း ရေးရမယ့်အစား မလိုအပ်ဘဲ ရှည်လျားထွေပြားတဲ့ ကုဒ်တွေကို ရေးဆွဲလာကြပါလိမ့်မယ်။ ဒါဆိုရင် ဆော့ဖ်ဝဲလ်က လေးလံလာမယ်၊ အမှားတွေ ပါလာမယ်။ Cobra Effect လိုပါပဲ၊ ရည်မှန်းချက်က ထွက်ကုန်ကောင်းဖို့ ဖြစ်ပေမယ့် တိုင်းတာပုံ လွဲသွားတဲ့အခါ ရလဒ်က ပိုဆိုးသွားတတ်ပါတယ်။

နောက်ဆုံး စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ ရှုထောင့်တစ်ခုကတော့ ဘေးကင်းလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ "Peltzman Effect" ပါ။ လူတွေက လုံခြုံမှု အကာအကွယ်တွေ ပိုရလာလေလေ၊ စွန့်စားရတဲ့ အပြုအမူတွေကို ပိုလုပ်လာလေလေ ဆိုတဲ့ သဘောတရား ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့် ကားတွေမှာ လေအိတ် (Airbags) တွေ၊ ဘရိတ်စနစ် (ABS) တွေ ပိုကောင်းလာတဲ့အခါ ယာဉ်မောင်းတွေက ကိုယ့်ကားက လုံခြုံတယ်ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ အရင်ကထက် ပိုမြန်မြန်မောင်းလာကြ၊ ပိုပြီး ကြမ်းကြမ်းတမ်းတမ်း မောင်းလာကြပါတယ်။ ဒီအခါ ယာဉ်မောင်း သေဆုံးနှုန်း ကျသွားနိုင်ပေမယ့် လမ်းသွားလမ်းလာတွေနဲ့ စက်ဘီးစီးသမားတွေ ထိခိုက်မှုနှုန်းကတော့ ပြန်မြင့်တက်လာတတ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် Cobra Effect ဟာ မြွေဟောက် ဇာတ်လမ်း သက်သက်မဟုတ်ဘဲ လူ့သဘောသဘာဝ၊ စီးပွားရေး မက်လုံးတွေနဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ စနစ်တွေကြားက ဆက်နွယ်မှုကို မီးမောင်းထိုးပြနေတဲ့ သင်ခန်းစာတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းမယ်ဆိုရင် ပထမအဆင့် ရလဒ် (First-order thinking) ကိုပဲ ကြည့်လို့မရဘဲ၊ အဲဒီ ဖြေရှင်းနည်းကြောင့် နောက်ဆက်တွဲ ဘာတွေ ဖြစ်လာနိုင်သလဲဆိုတဲ့ ဒုတိယအဆင့် ရလဒ် (Second-order thinking) ကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ကြောင်း ပညာရှင်တွေက သုံးသပ်ကြပါတယ်။

Credit to ကိုစိုင်းမောင်

Credit to ကိုစိုင်းမောင်

Address

Yangon

Website

facebook.com

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Pay It Forward posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.