09/05/2026
Một bài viết rất hay thể hiện góc nhìn đa chiều về vấn đề khiến mọi người lao đao nhiều ngày gần đây.
Có cần đến luật để giải quyết vi phạm bản quyền?
Các chỉ thị mới của chính phủ là tín hiệu đáng mừng cho vấn nạn sách lậu, nhưng liệu bàn tay răn đe của luật pháp có phải là giải pháp thật sự để giảm vi phạm bản quyền? Thực tế chỉ ra, siết luật mà không cải thiện dịch vụ chỉ có lợi cho các doanh nghiệp chứ không có lợi cho người tiêu dùng. Và khi người tiêu dùng chịu thiệt, vi phạm bản quyền sẽ tăng chứ không giảm.
Trong trường hợp nước ta, người tiêu dùng đang chịu thiệt, đơn giản bởi vị dịch vụ đọc tại Việt Nam chưa tốt, với nhiều mảng nhu cầu chính đáng của người đọc bị ngó lơ.
Sách thật tìm không thấy
Chị Hải My (34 tuổi, Ngũ Hành Sơn) muốn đọc bộ sách Harry Potter để thỏa ước mơ hồi còn nhỏ. Chị lựa chọn ebook vì nhiều lý do. Đầu tiên, chị tìm trên Waka, một nền tảng Ebook của Việt Nam, nhưng không thấy sách cần mua. Chuyển sang tìm kiếm Google, kết quả đầu tiên trả về là một loạt các trang web cho tải về miễn phí bản lậu. Chị muốn ủng hộ sách bản quyền nên quyết định tìm thêm.
Sau một lúc lâu lặn lội trên trang web của NXB Trẻ, thậm chí nhắn tin hỏi fanpage trên Facebook, chị nhận được câu trả lời Harry Potter chỉ có bản sách giấy. Câu hỏi đặt ra, chị My cần làm gì? Buộc phải mua sách giấy vốn không khớp mong muốn, hay chấp nhận sử dụng bản ebook lậu vì không có bản chính thức? Nhu cầu giải trí tưởng chừng đơn giản của chị lại vấp phải một rào cản không thể vượt qua: không có sách.
Bạn Tài Nhân (24 tuổi, Đà Nẵng) là một nghệ sĩ, muốn biết thêm nền văn minh Ấn Độ. Khi tìm đọc Sử Thi Mahabharata, bạn thấy mình có một số lựa chọn mua hàng cho tựa sách này. Đầu tiên là bản đang phát hành của công ty Đông A với mức giá dao động từ 550.000 - 720.000 đồng, tuy nhiên, là sách tổng hợp chứ không phải bản toàn văn bạn mong muốn. Còn lại là 3 bản đã ngừng phát hành được bán trong các tiệm sách cũ với mức giá khoảng 300.000 đồng hoặc có lưu trữ tại một số thư viện. Nhân không có nhiều lựa chọn: bản của Đông A không đúng nhu cầu và chi phí khá cao, ba bản còn lại mua trên trang web của tiệm sách không rõ độ tin cậy. May mắn cho Nhân, trang web Thư viện Đà Nẵng báo có một bản lưu trữ. Trong cả quá trình này, bạn không khỏi để ý một lựa chọn khác, đó là ebook lậu chỉ cách mình có vài nút bấm. Nhu cầu tri thức của bạn tưởng chừng chính đáng lại gặp một chướng ngại: sách khó tiếp cận.
Chị My và Nhân không phải là trường hợp cá biệt. Có rất nhiều đầu sách không có bản ebook chính thức, và người mua buộc phải lựa chọn giữa sách giấy hoặc dùng bản ebook lậu. Trường hợp của bạn Nhân cho thấy có khi mua sách giấy cũng khó, nhất là với các dòng sách ngách, các đầu sách đã không còn được phân phối chính thức do hết hạn hợp đồng bản quyền. Hai người tiêu dùng này đều bị sách lậu bủa vây trong quá trình nỗ lực vừa phục vụ nhu cầu bản thân vừa muốn tôn trọng bản quyền. Nếu lựa chọn dùng bản lậu, họ đã vi phạm pháp luật. Nhưng nếu xét về kinh doanh và cung cấp dịch vụ, bên làm sách đã đẩy người mua hàng buộc vi phạm bản quyền vì sử dụng sách lậu thì dễ còn sách thật thì không có.
Nhu cầu đọc sách lậu
Lâm (30 tuổi, TPHCM) là một tín đồ truyện chưởng. Bạn đã đọc hết các tác phẩm của Kim Dung, Cổ Long từ lâu, suốt mấy năm qua, phục vụ nhu cầu giải trí của bạn là truyện tiên hiệp, huyền huyễn thuộc dòng truyện mạng của Trung Quốc. Dạo quanh các trang web đăng tải dòng truyện này, thật bất ngờ khi thấy lượng người đọc lên đến hàng chục ngàn, thậm chí hàng trăm ngàn trên mỗi chương cho các tựa ăn khách. “Một ngày đi làm về mệt, những truyện này giúp tôi giải trí, có gì đó kích thích.” Khi được hỏi về các đầu sách truyện được phát hành ngoài thị trường, bạn Lâm cười, “Không hợp, đọc không thích bằng.”
Truyện mạng Trung Quốc là một mảnh đất màu mỡ để vun trồng văn hoá đọc, chính bản thân người Trung cũng đẩy mạnh phát triển thể loại này. Nhưng ở Việt Nam, chúng ta đã bỏ lỡ cơ hội khai thác. Số truyện mạng từng được mua bản quyền là rất ít, thậm chí còn không có các tựa nổi bật. Còn nếu bây giờ bắt đầu khai thác thì lại khó cạnh tranh với bản lậu. Với bạn Lâm ngoài đọc lậu, hoàn toàn không có kênh nào khác để thoả mãn nhu cầu của mình.
Sách truyện lậu thường là dấu chỉ cho thấy thị trường có nhu cầu nhưng kênh phát hành chính thức chưa đáp ứng. Trong quá khứ, bộ truyện Doremon từng được NXB Kim Đồng phát hành không bản quyền, và đến sau này mới có hợp đồng chính thức với chủ sở hữu. Cũng có nhiều bộ truyện tranh khác được xuất bản lậu trong khoảng cuối những năm 90, đầu 2000, đơn cử là Như Lai Thần Chưởng. Sau khi bị ngưng phát hành bản giấy, bộ truyện này vẫn tiếp tục sống trên các trang web truyện tranh cung cấp dịch vụ đọc tốt nhất: truyện màu, hình ảnh sắc nét, công tác biên dịch chỉn chu, và có đến tập cuối cùng. Thế hệ đọc truyện chưởng ít nhiều sẽ biết đến bộ này, và đều biết chỉ có thể đọc lậu chứ không có bản quyền chính thức.
Như Lai Thần Chưởng thuộc dòng truyện tranh Hồng Kông, ngoài ra còn có nhiều tác phẩm khác như Người Trong Giang Hồ, Cửu Long Thành Trại, Đại Thánh Vương, Phong Thần Ký… được đón nhận trên các trang web truyện lậu. Ở Thái Lan truyện được phát hành chính thức và góp mặt trong hội sách quốc gia. Ở Việt Nam, sau hơn 20 năm kể từ những quyển truyện lậu đầu tiên, vẫn chưa có tín hiệu cho thấy chúng sẽ được phát hành chính thức.
Gần đây, các trang web đọc lậu này lần lượt đóng cửa, buộc người đọc phải di cư. Những cuộc di cư này đều có nhiều rủi ro, các trang web cũ đã tồn tại lâu đều khá uy tín và an toàn, còn các trang web mới lại ẩn chứa nhiều nguy cơ bảo mật. Thế nhưng, web lậu vẫn sẽ sống, vì nhu cầu đọc vẫn còn ở đó và không được kênh xuất bản chính thức đáp ứng.
Mở rộng góc nhìn và giải pháp
Vi phạm bản quyền luôn là một vấn đề nhức nhối, nhưng ở các ngành như game, âm nhạc, và phim ảnh, đã có những tín hiệu tích cực.
Gabe Newell nhà sáng lập Steam, nền tảng trực tuyến bán lẻ game lớn nhất thế giới, có nói: “Vi phạm bản quyền hầu như luôn là vấn đề dịch vụ, chứ không phải vấn đề giá cả.” Trên khắp các diễn đàn có hàng ngàn người dùng kể rằng họ đã ngừng tải game lậu miễn phí và chuyển sang mua trên Steam. Ở Trung Quốc và Nga, hai quốc gia nổi tiếng vi phạm bản quyền, số lượng người dùng trên Steam đang tăng lên, và ở Trung Quốc đã đạt đến 30 triệu, theo một thống kê năm 2019 cho thấy. Nền tảng thành công thuyết phục người chơi lậu chuyển sang mua game bản quyền nhờ vào mô hình: thư viện có hầu hết trò chơi, thao tác mua và cài đặt đơn giản, và thường xuyên có giảm giá. Steam khiến cho việc trả tiền mua hàng dễ dàng hơn bao giờ hết. Nhưng cũng phải lưu ý, game lậu chưa bao giờ biến mất, nó chỉ giảm đi mà thôi.
Ngành âm nhạc lại có số liệu rõ ràng hơn. Các nghiên cứu của Ủy ban châu Âu năm 2015 và của Muso năm 2021 chỉ ra nền tảng nghe nhạc trực tuyến Spotify có vai trò lớn trong việc giảm thiểu phát tán nhạc vi phạm bản quyền. Lượng truy cập vào các trang web nhạc lậu giảm 65% trong giai đoạn 2017-2020, cùng thời gian các nền tảng như Spotify dần chiếm lĩnh thị trường. Dịch vụ Spotify cung cấp thỏa mãn được đại đa số người dùng: Thư viện nhạc khổng lồ, âm thanh chất lượng cao, có bản quyền để ủng hộ nghệ sĩ. Và quan trọng hơn hết, người dùng có thể chọn gói miễn phí có quảng cáo, hoặc trả một khoản phí nhỏ để tắt quảng cáo và mở ra nhiều tính năng khác.
Ở ngành phim cũng là một câu chuyện tương tự. Netflix đánh bại Blockbuster để vươn lên thống trị, và ở thời kỳ đỉnh cao, nền tảng này đánh bại cả phim lậu. Số liệu năm 2022 của Infegy cho thấy, khi Netflix và các nền tảng xem phim trực tuyến khác thịnh hành, lượt truy cập vào các trang kho lưu trữ vi phạm bản quyền như Bittorrent và The Pirate Bay giảm mạnh, lần lượt là 77% và 91% so với đỉnh hồi năm 2008. Mô hình của Netflix giúp người dùng tiếp cận được một kho phim khổng lồ, cùng tiện nghi, thoải mái xem phim ở nhà chỉ sau vài nút bấm. Chi phí cho một tài khoản cũng không cao, ngay cả với mức lương trung bình của người Việt.
Tuy nhiên, đến năm 2024, lượng truy cập vào các trang phim lậu lại đột ngột tăng lên 216 tỷ, gần gấp đôi so với con số 130 tỷ hồi năm 2020. Đây là khoảng thời gian biến động của thị trường phim trực tuyến. Nhiều nền tảng mới xuất hiện, Netflix mất nhiều bản quyền phim vào tay các đối thủ và không còn kho phim lớn như thời điểm ban đầu. Tình trạng xé nhỏ này có thể nhìn thấy qua trường hợp bộ phim hoạt hình Pokemon. Để thưởng thức trọn bộ, người dùng sẽ phải trả tiền gói thành viên cho 5-6 nền tảng khác nhau thay vì chỉ 1.Trong khi đó, một trang web phim lậu chắc chắn sẽ có đầy đủ tất cả các phần. Thư viện phim bị xé nhỏ là một trong những nguyên nhân chính khiến người dùng quay trở lại với phim lậu.
Quay trở lại với ngành sách, người Nhật đã có một giải pháp vô cùng tài tình cho vấn nạn đọc truyện tranh lậu trên toàn thế giới, đó là cho phép đọc miễn phí! Mangaplus là một trang web của Shueisha, công ty xuất bản lớn nhất Nhật Bản, đơn vị chủ quản của các tạp chí Jump đăng những bộ manga ăn khách nhất hiện nay. Ý thức được có một lượng lớn người đọc quốc tế mong muốn được đọc truyện tranh nhưng không có cơ hội tiếp cận do rào cản bản quyền và ngôn ngữ, nên buộc phải dùng các bản dịch lậu, Shueisha đã tạo ra Mangaplus.
Trang web này đăng tải chương mới nhất của truyện cùng lúc với thời điểm phát hành ở Nhật, có đội ngũ dịch chuyên nghiệp, và hoàn toàn miễn phí. Trên bản web, người dùng có thể đọc 3 chương đầu tiên và 3 chương mới nhất của mỗi bộ truyện; trên ứng dụng người đọc được đọc trọn bộ hơn 110 tựa, kèm quảng cáo. Và với mức phí 99.000 đồng / tháng, người đọc có thể tiếp cận hơn 450 tựa truyện, đều là những bộ ăn khách nhất trong lịch sử truyện tranh. Như vậy, độc giả quốc tế có đầy đủ quyền lợi như độc giả Nhật, được đọc những chương mới nhất miễn phí, chính thức mà không còn phải chờ đợi gom đủ chương để phát hành thành tập. Cho đến năm 2024, nền tảng này đã có 30 triệu lượt tải về.
Vi phạm bản quyền giảm có một phần không nhỏ của nỗ lực bảo vệ bản quyền từ các tổ chức, chính phủ trên toàn thế giới, cùng kinh tế xã hội phát triển. Thế nhưng, siết chặt luật pháp không đủ để thúc đẩy người dùng chuyển sang trả tiền, và người có tiền vẫn có thể dùng hàng lậu. Chính các công ty, nền tảng cung cấp dịch vụ đầy đủ, dễ dàng mới là thứ chuyển đổi hành vi người dùng. Các ví dụ trên đều có mẫu số chung cho mô hình thành công: thao tác sử dụng đơn giản giúp việc tìm kiếm, mua hàng dễ dàng; giá cả phù hợp và các hình thức khuyến mại; kho nội dung lớn, tập trung, đa dạng. Nói đơn giản, họ cung cấp dịch vụ rất tốt. Vậy, chúng ta nên đặt câu hỏi: liệu ngành sách Việt Nam có đang cung cấp dịch vụ tốt nhất cho người đọc hay chưa?
Tăng nguồn sách và bản quyền
Trường hợp của chị My cho thấy dịch vụ hoàn toàn chưa tốt. Harry Potter là một tựa sách đã được NXB Trẻ kinh doanh hơn 20 năm qua mà vẫn chưa có bản ebook. Không chỉ NXB Trẻ, nhiều bên làm sách khác cũng chưa triển khai ebook cho đầy đủ danh mục bán hàng, dù cho đó có là sách bán chạy, sách mới phát hành, hay sách cũ. Tất nhiên có nhiều nguyên do khiến các đơn vị còn chần chừ như chi phí bản quyền, chi phí sản xuất, bảo mật v.v.. Nhưng từ góc độ người dùng, chúng ta có thể khẳng định danh mục ebook hiện có trên thị trường không đủ để thỏa mãn nhu cầu.
Một người chơi lớn trong mảng ebook ở Việt Nam là Waka. Nhắm đến hình thức sách nói và sách điện tử, Waka đề xuất hợp tác, mua quyền khai thác hai mảng sách này từ các bên làm sách truyền thống. Tuy nhiên, dù Waka và các nền tảng tương tự có muốn mở rộng tới đâu, họ luôn bị hợp đồng bản quyền của các công ty sách hạn chế.
Ngoài Harry Potter, một bộ sách khác là Trò Chơi Vương Quyền cũng không có bản ebook. Trong trường hợp này, Waka đã từng phát hành nhưng ngừng lại vì lý do bản quyền. Bản thân Waka cũng nhận thức được điều này nên đã thay đổi chiến lược, không hoàn toàn lệ thuộc các đối tác mà tự mình sản xuất sách. Như vậy, vấn đề cần giải quyết trong dịch vụ sách chính là gỡ rối ở khâu bản quyền ebook thì mới có nhiều đầu sách được số hóa hơn. Khi giải quyết được vấn đề này, người mua sách như chị Hải My sẽ không còn cảm thấy ức chế và buộc phải dùng sách lậu.
Câu chuyện của bạn Nhân cho thấy vấn đề di sản lâu dài. Mỗi hợp đồng bản quyền thường có thời hạn từ 3 - 5 năm, và phải bán chạy thì mới được tái tục bản quyền. Chuyện gì sẽ xảy ra với sách sau thời hạn này, nhất là với các sách ngách, có đề tài chuyên biệt? Có rất nhiều tựa sách chuyên khảo về văn hóa, lịch sử Việt Nam của các vị học giả, giáo sư, tiến sĩ, với số lượng in chỉ tầm 500 cuốn, dừng trên kệ một số ít nhà sách trong khoảng 6 tháng 1 năm rồi biến mất. Nếu lỡ khung thời gian vàng này, người đọc buộc phải lặn lội trong các tiệm sách cũ, các sạp ve chai để tìm kiếm kiến thức mình cần. Sách dùng để bồi đắp lâu dài, trên thực tế lại có vòng đời ngắn, chỉ phục vụ cho một thế hệ độc giả trong thời hạn hợp đồng khai thác bản quyền khoảng 5 năm. Câu hỏi đặt ra, chúng ta cần làm gì để kéo dài tuổi đời của một cuốn sách, ngay cả khi nó không bán chạy, nhưng có giá trị tri thức?
Sinh mệnh của một tựa sách phụ thuộc nhiều vào giá trị kinh doanh của nó. Đơn cử là hai trường hợp của công ty sách Nhã Nam: bộ Xứ Cát, và bộ Thuyết Anh Hùng. Xứ Cát là sách truyện gốc của bộ phim chuyển thể Dune nổi đình đám gần đây, Nhã Nam đã phát hành cuốn này gần 20 năm trước và không được đón nhận. Cuốn sách biến mất khỏi thị trường đến khi phim điện ảnh chuyển thể ra mắt năm 2021, thu hút chú ý của nhiều người đọc, Nhã Nam bắt thời cơ phát hành lại và đạt được doanh số cao. Còn trong suốt mười mấy năm từ thời điểm phát hành đầu tiên cho đến lúc phim điện ảnh chuyển thể xuất hiện, cuốn sách này hoàn toàn biến mất khỏi thị trường, người đọc gần như phải đọc sách lậu.
Thuyết Anh Hùng là một bộ tiểu thuyết kiếm hiệp của tác giả Ôn Thụy An, được xem là người kế tục Kim Dung, Cổ Long. Bộ này có 8 cuốn tính đến thời điểm hiện tại, Nhã Nam phát hành liền 4 cuốn đầu tiên vào khoảng đầu những năm 2010. Đến nay, người đọc chỉ có thể tìm thấy vài cuốn lẻ tẻ trong bộ này mỗi khi Nhã Nam mở hội sách xả kho, còn 4 cuốn sau đó hoàn toàn không có thông tin đã được mua bản quyền. Vậy, người đọc nên làm gì nếu đã lỡ hâm mộ bộ truyện này và muốn đọc hoàn chỉnh? Hiển nhiên, một đơn vị làm sách cần đưa ra những quyết định có lợi cho tài chính công ty. Nhưng người mua sách cần làm gì để được đọc sách?
Trải nghiệm mua hàng
Hiện nay, mua sách giấy trực tuyến khá đơn giản và có nhiều kênh: trang web của NXB, các sàn TMĐT như Shopee, Lazada, Tiktok shop, và trang web các nhà sách như Phương Nam, Fahasa. Với ebook, trang web của đơn vị phát hành có thể sẽ có đường dẫn đến chỗ bán ebook, hoặc người mua cần truy cập vào các nền tảng sách điện tử như Waka, Fonos để tìm sách. Như vây, So với thị trường sách Mỹ có các nhà bán lẻ như Amazon và Barnes & Noble (B&N), thao tác mua hàng của người Việt phức tạp hơn nhiều.
Amazon và B&N đều trình bày các hình thức sách trên cùng một trang bán hàng: các phiên bản bìa, bìa cứng, bìa mềm, sách nói, sách điện tử. Người mua có thể đưa ra lựa chọn của mình ngay tại đó mà không cần phải đi đâu khác. Chưa kể, kho sách khổng lồ của hai nhà bán lẻ này giúp người mua không cần phải chuyển sang nền tảng khác để tìm sách mình cần. Tại Việt Nam, hai nhà sách lớn nhất là Phương Nam và Fahasa chưa tham gia vào mảng sách điện tử, dù kho hàng của họ có đầy đủ sách giấy, người dùng vẫn phải sang nền tảng khác nếu muốn mua ebook.
Shopee, Lazada tưởng chừng như là sàn TMĐT tương tự Amazon, lại không cung cấp dịch vụ ebook. Sự phân mảng này khiến trải nghiệm mua hàng của người dùng không mượt mà, tuy không lớn, nhưng đó chính là trở ngại trong cuộc chiến chống sách lậu. Trong khi đó, Steam, Spotify, Netflix đều góp phần chiến thắng vi phạm bản quyền nhờ nền tảng của họ là một cửa hàng “một điểm đến.”
Tuy nhiên, tại Việt Nam đang xuất hiện tình trạng phân mảnh. Các công ty đi đầu mảng sách điện tử, sách nói như Waka, Fonos và Voiz FM thường đòi hỏi độc quyền khi mua quyền khai thác từ các công ty sách để đảm bảo lợi ích kinh tế. Gần đây, nhiều nhà xuất bản và công ty sách đang chủ động xây dựng nền tảng ebook của riêng mình theo tiếng gọi của “chuyển đổi số” và mặt khác, không muốn chia lợi nhuận cho bên thứ ba. Những động thái này tưởng chừng là tín hiệu đáng mừng, nhưng trên thực tế, sẽ dẫn tới chẻ nhỏ kho nội dung, trong khi tập trung mới là chiến lược giúp đánh bại vi phạm bản quyền.
Hãy nhìn lại tình trạng của ngành phim trực tuyến, kho nội dung bị các nền tảng chia nhỏ đến mức không thể nhỏ hơn. Khi người dùng phải tung hứng nhiều thư viện, nhiều ứng dụng khác nhau, hay phải trả tiền cho gói thành viên trên nhiều nền tảng khác nhau chỉ cho một mảng nhu cầu, chắc chắn họ sẽ có xu hướng chuyển dịch sang dùng lậu. Thậm chí, khi các nền tảng cố gắng điều hướng người dùng một cách cưỡng ép, họ sẽ phản kháng.
Năm 2016, nghệ sĩ Kanye West phát hành độc quyền album trên nền tảng Tidal không mấy ai mặn mà, ngay lập tức có đến 500.000 người nghe tải bản lậu thay vì phải đăng ký thành viên cho một nền tảng mới, tạo ra thiệt hại hàng triệu đô. Một nghiên cứu năm 2022 cũng chỉ ra việc Amazon đang độc quyền việc đọc trên Kindle, máy đọc sách điện tử do chính tập đoàn này tạo ra. Người dùng Kindle chỉ có thể đọc sách mua từ Amazon, và đây đang là một trong những nguyên nhân đẩy người đọc vượt rào dùng các bản sách lậu. Nghiên cứu này kêu gọi gỡ bỏ cơ chế độc quyền tệp đọc sách trên Kindle, cho phép người dùng sử dụng tệp sách của các nhà phát hành khác. Cho phép người dùng có tự do, giảm kiểm soát, bất ngờ thay, lại là một giải pháp ngăn chặn hành vi vi phạm bản quyền.
Tri thức nên dễ dàng
Tăng cường bản quyền sách và nâng cao trải nghiệm mua hàng, khi làm được những điều này, khi sách có thể đến với người đọc thật dễ dàng, chắc chắn vi phạm bản quyền sẽ giảm đi mà không cần phải có luật pháp răn đe. Thay vì tấn công người luôn luôn dùng lậu, hãy cố gắng phục vụ tốt nhất những người vốn muốn trả tiền nhưng không được trả tiền nên đành phải vi phạm bản quyền. Con số của nhóm này chắc chắn cao hơn nhóm luôn dùng lậu nhiều.
Nhìn rộng hơn, trên thực tế, đối thủ của ngành sách không phải là sách lậu. Đối thủ thật sự của sách là điện ảnh, là chương trình truyền hình, là các video ngắn dài, là các trò chơi điện tử, là các thú vui giải trí khác. Tất cả đều đang cùng tranh giành quỹ tiền bạc và thời gian ít ỏi của chúng ta. Nghiêm trọng hơn, các đối thủ này dễ tiếp cận hơn sách rất nhiều. Sách cần đặt và chờ giao hàng, sách cần đi ra tiệm mua, sách không còn hàng, sách không có ebook, v.v.. Chỉ cần một lý do rất nhỏ cũng đủ khiến người đọc chuyển sang hình thức tiếp thu kiến thức hoặc giải trí khác. Xây dựng hệ thống dịch vụ tốt hơn cho toàn ngành không chỉ là chống lại vi phạm bản quyền, mà còn là nền tảng để cạnh tranh với vô vàn những thứ khác đang cạnh tranh chú ý của người dùng.
TRẦN NGỌC ANH DŨNG
Nguồn tham khảo
https://www.alliotts.com/articles/streaming-has-a-consumer-and-a-piracy-problem-the-answer-lies-in-the-music-industry/
https://medium.com//over-the-past-10-years-the-music-industry-has-profoundly-transformed-6b377bc31849
https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC96951
2021 MUSO DISCOVER PIRACY BY INDUSTRY DATA REVIEW EDITION 6 | JANUARY 2022 A MUSO WHITE PAPER WRITTEN BY ANDY CHATTERLEY, CEO & CO-FOUNDER, MUSO
https://www.ifpi.org/ifpi-releases-music-listening-2019/
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0969698926000792 -section-references
https://www.infegy.com/insight-brief/social-media-intelligence-on-the-trajectory-of-the-streaming-industry
https://qz.com/618445/kanye-wests-exclusive-album-just-leads-music-back-to-where-it-was-before-rampant-piracy
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8889052/
