11/07/2026
මුදල් හා බැංකු පාඩම
(මතුපිට උද්ධමනය හා මුලික උද්ධමනය)
-------------------------------------------------------------------------------------
01. මූල්ය ප්රතිපත්තිය යනු ආර්ථිකයේ ඇති වන "ඉල්ලුම් කම්පන" පාලනය කිරීම සඳහා ඇති බලගතු මෙවලමකි. නමුත් "සැපයුම් කම්පන" නිසා ඇතිවන උද්ධමනය පාලනය කිරීම මූල්ය ප්රතිපත්තියෙන් පමණක් සිදු කළ නොහැක. පැහැදිලි කරන්න
මූල්ය ප්රතිපත්තියේ මූලික ඉලක්කය වනුයේ මුදල් සැපයුම හා පොලී අනුපාත වෙනස් කිරීම හරහා ආර්ථිකයේ සමාහාර ඉල්ලුම (Aggregate Demand) කළමනාකරණය කිරීම හරහා ආර්ථික හා මිල ස්ථායිතාවය ඇතිකිරිමයි. එමගින් 'ඉල්ලුමෙන් ඇදුනු උද්ධමනය' (Demand-pull inflation) සාර්ථකව පාලනය කළ හැකිය. එනම් පරිභෝජනය, ආයෝජනය වැනි සමාහාර ඉල්ලුම සම්බන්ධ විචල්යන්ට බලපැම් කිරිමකි.
සැපයුම් පාර්ශවීය කම්පන (Supply shocks) යනු ජාත්යන්තර තෙල් මිල ඉහළ යාම, දේශගුණික හා කාළගුණික වෙනස්කම් නිසා කෘෂිකාර්මික අංශයේ පසුබැම් නිසා නිෂ්පාදන පිරිවැය ඉහළ ගොස් සමාහාර සැපයුම් වක්රය (Aggregate Supply) වමට විතැන් වීමකි. මෙය ඉල්ලුම මත නොව සැපයුම මත පදනම් වූවකි.
ප්රතිපත්තියේ අකාර්යක්ෂමතාව: සැපයුම් කම්පනයකදී මහ බැංකුව විසින් පොලී අනුපාත ඉහළ දැමිම හෝ මුදල් සැපයුම සංකෝචනය කලහොත් , ඉල්ලුම මර්දනය වුවද, නිෂ්පාදන පිරිවැය අඩු කිරීමට එයට හැකියාවක් නැත. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස (පොළි අනුපාත ඉහල දැමිම නිසා ) නිෂ්පාදනය පහළ වැටී සමාහාර සැපයුම අඩුවිමෙන් උද්ධමනය ඉහළ යාමක් සිදුවිය හැකිය.
එමනිසා, සැපයුම් කම්පන මගින් ඇතිවන පීඩනයන් පාලනය කිරීමට මූල්ය ප්රතිපත්තියට වඩා රජයේ සැපයුම් පාර්ශ්වීය ප්රතිපත්ති (Supply-side policies) හෝ රාජ්ය මූල්ය ප්රතිපත්තිය (Fiscal policies - සහනාධාර, බදු සහන) වඩාත් යෝග්ය වේ.
02. මූල්ය ප්රතිපත්තිය හැසිරවිය යුතු සීමාව මතුපිට උද්ධමනයේ (Headline Inflation) ප්රමාණය මත තිරණය නොවන අතර මුලික උද්ධමනයේ (Core Inflation) ප්රමාණය මත තිරණය වේ. පැහැදිලි කරන්න
(ඇසිය හැකි වෙනත් ආකාරයක් - මූල්ය ප්රතිපත්තිය මූලික උද්ධමනය (Core Inflation) මත පදනම් විය යුත්තේ ඇයි?)
මූල්ය ප්රතිපත්තිය ක්රියාත්මක කිරීමේදී මතුපිට උද්ධමනය (Headline Inflation) වෙනුවට මූලික උද්ධමනය (Core Inflation) කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීමේ අවශ්යතාවය පහත කරුණු වලින් පැහැදිලි කළ හැකිය:
මතුපිට උද්ධමනය තුළ ආහාර සහ ඉන්ධන වැනි සැපයුම් සාධක මත නිරන්තරයෙන් මිල වෙනස් වන අස්ථාවර භාණ්ඩ ඇතුළත් වේ. මූලික උද්ධමනය මගින් මෙම තාවකාලික බාහිර කම්පන බැහැර කරනු ලබන අතර, එමගින් ආර්ථිකයේ පවතින දිගුකාලීන උද්ධමන ප්රවණතාවය (long-term trend) වඩාත් නිවැරදිව මැනීමට හැකියාව ලැබේ.
මහ බැංකුව පොලී අනුපාත වෙනස් කිරීමේ ප්රතිඵල ආර්ථිකයට සම්පූර්ණයෙන්ම බලපාන්නට යම් කාලයක් ගතවේ. මතුපිට උද්ධමනයේ ඇතිවන තාවකාලික හා අස්ථායී උච්චාවචනයන් මත පදනම්ව මූල්ය ප්රතිපත්තිය වෙනස් කළහොත්, එම ප්රතිපත්තිය ආර්ථිකයට බලපාන විට එම තාවකාලික උද්ධමනය පහව ගොස් තිබිය හැක. මෙය ආර්ථිකයට අනවශ්ය අස්ථාවරත්වයක් ඇති කරයි.
මූල්ය ප්රතිපත්තියේ මූලික ඉලක්කය වනුයේ මුදල් සැපයුම හා පොලී අනුපාත වෙනස් කිරීම හරහා ආර්ථිකයේ සමාහාර ඉල්ලුම (Aggregate Demand) කළමනාකරණය කිරීම හරහා ආර්ථික හා මිල ස්ථායිතාවය ඇතිකිරිමයි. එමගින් 'ඉල්ලුමෙන් ඇදුනු උද්ධමනය' (Demand-pull inflation) සාර්ථකව පාලනය කළ හැකිය. එනම් පරිභෝජනය, ආයෝජනය වැනි සමාහාර ඉල්ලුම සම්බන්ධ විචල්යන්ට බලපැම් කිරිමකි.මතුපිට උද්ධමනය තුළ බොහෝ විට සැපයුම් කම්පන (Supply Shocks) අන්තර්ගත වන අතර, ඒවා පාලනය කිරීමට පොලී අනුපාත භාවිත කිරීම අකාර්යක්ෂම වේ. මූලික උද්ධමනය මගින් පෙන්නුම් කරන්නේ ආර්ථිකයේ පවතින සැබෑ ඉල්ලුම් පීඩනයන් වන බැවින්, එය මූල්ය ප්රතිපත්තිය යොමු කළ යුතු ඉලක්කය වේ.
මතුපිට උද්ධමනය වැනි අස්ථායී දත්ත මත පදනම්ව මහ බැංකුව නිරන්තරයෙන් ප්රතිපත්ති වෙනස් කිරීමෙන් ආර්ථිකයට වැරදි සංඥා ලැබිය හැකිය. මූලික උද්ධමනය ඉලක්ක කර ගැනීම මගින් මහ බැංකුවට තම ප්රතිපත්ති පිළිබඳ විශ්වාසනීයත්වය (Credibility) ආරක්ෂා කර ගැනීමටත්, උද්ධමන අපේක්ෂාවන් ස්ථාවරව පවත්වා ගැනීමටත් හැකියාව ලැබේ.
03. " මතුපිට උද්ධමනය" යනු රූපවාහිනියේ ශබ්දය වැනි ශබ්ද (Noise) නම්, " මුලික උද්ධමනය" යනු එහි ඇති සැබෑ පණිවිඩය (Signal) වේ. මහ බැංකුව අවධානය යොමු කළ යුත්තේ පණිවිඩයට මිස ශබ්දයට නොවේ. පැහැදිලි කරන්න
"ශබ්දය" (Noise) හෙවත් මතුපිට උද්ධමනය (Headline Inflation)
රූපවාහිනියක යම් දෝෂයක් නිසා ඇතිවන අනවශ්ය ඝෝෂාව (Static Noise) මගින් අපට වැඩසටහනේ අන්තර්ගතය නිවැරදිව ඇසීම වළක්වයි. එලෙසම, මතුපිට උද්ධමනය යනු ආර්ථිකයේ පවතින "සංකීර්ණ ශබ්දය" යි.
මතුපිට උද්ධමනයට ඇතුළත් ආහාර සහ ඉන්ධන වැනි භාණ්ඩවල මිල ගණන් බොහෝ විට කෙටි කාලීන බාහිර සාධක (උදා: දේශගුණික හා කාළගුණික වෙනස්කම් , ගෝලීය තෙල් මිල වෙනස්වීම්, යුද්ධ) මත රඳා පවතී.
මෙම "ශබ්දය" හෙවත් මිල වෙනස්වීම් තාවකාලිකය. එය ඉබේම පහව යයි. මහ බැංකුව මෙම තාවකාලික ඉහළ යාම මත පදනම්ව පොලී අනුපාත වෙනස් කළහොත්, එම ප්රතිපත්තිය ආර්ථිකයට බලපාන විට එම "ශබ්දය" පහව ගොස් අවසානය. එවිට ප්රතිඵලය වන්නේ රටේ ආර්ථිකයට අනවශ්ය ලෙස සංකෝජනය විමකි.
"පණිවිඩය" (Signal) හෙවත් මූලික උද්ධමනය (Core Inflation)
රූපවාහිනියක එම ශබ්ද ඉවත් කළ විට අපට පැහැදිලිව ඇසෙන "සැබෑ පණිවිඩය" යනු ආර්ථිකයේ සැබෑ තත්ත්වයයි. මූලික උද්ධමනය යනු මෙයයි.
ආහාර සහ ඉන්ධන වැනි අස්ථායී භාණ්ඩ ඉවත් කළ විට, ඉතිරි වන්නේ ආර්ථිකයේ පවතින ඉල්ලුම (Demand) සහ සැපයුම අතර සමතුලිතතාවයයි. මෙය මගින් ආර්ථිකය දිගුකාලීනව ගමන් කරන දිශාව (Trend) පෙන්වා දෙයි.
මූල්ය ප්රතිපත්තිය මගින් පාලනය කළ හැක්කේ ආර්ථිකයේ සමාහාර ඉල්ලුමයි. මූලික උද්ධමනය ඉහළ යාමෙන් අදහස් වන්නේ රටේ සමස්ත ඉල්ලුම පාලනයෙන් බැහැර වී ඇති බවයි. මේ සඳහා මහ බැංකුව නිවැරදිව ප්රතිචාර දැක්වීම අනිවාර්ය වේ.
